Programme of Armenian Studies

Home » Fundraising Walk 2017 » Journals from 2016 » Santiago de Compostela – Finisterre

Santiago de Compostela – Finisterre

Սպանական Ճանապարհորդագրութիւն

 

Ուրբաթ, 30 սեպտեմբեր

Դէպի Սանթիակօ տը Քոնփոսթելա

.   Վեցը քառորդ անց ճամբայ եմ: Գիւղաքաղաքի ճամբաներէն մէկէն ձախ կը դառնանք, արդէն անտառի մէջ ենք: Մթութիւնը կ’արգիլէ բնութեան ըմբոշխնումի գեղեցիկ պահը: Բարձր ծառերը կը հսկեն մեր իւրաքանչիւր քայլը:  Ճամբան կը հանդիպիմ քոլոմպիացի Ճենիին: Մութին մէջ առանձին կը քալենք: Ո՛չ մեր առջեւը եւ ո՛չ ալ մեր ետեւը մարդ կ’երեւի: Մեր խօսակցութիւնը ծանօթութեան սովորական հարցուպատասխաններէն անդին չ’անցնիր: Կը հարցնեմ իր քայլարշաւի պատճառը, անձնական է կ’ըսէ: Ուրիշ ոչ մէկ հարցում պոկոթացի ճարտարապետուհիին: Կ’անցնինք Սանթիակոյի օդակայանի ցանցապատին կողքէն եւ ապա կամրջաշէն վայրէջքուղիի ճիշդ տակէն: Լուսաբացին մեր ճամբաները կը բաժնուին: Երկու ժամէն աւելի քալելէ ետք՝ դադարի պէտք ունիմ, ինք կ’ուզէ շարունակել: Կ’երթայ աջ ուղղութեամբ: Այնպէս կ’երեւի որ դէպի Սանթիակօ երկու ճամբաներ կան: Վստահ չեմ: Ես ալ կ’առնեմ աջ ուղղութիւնը վստահելով քոլոմպիացիին ճարտարապետական ճշգրտութեան զգացողութեան: Ցուցանակի յատուկ նշանը այդ ուղղութիւնը ցոյց կու տայ: Ինքնաշարժի երթեւեկութեան բաւականին լայն ճամբայ մըն է: Քսան վայրկեան կը քալեմ, ո՛չ մէկ նշան եւ ո՛չ մէկ անցորդ, որուն ուղղութիւն կրնամ հարցնել: Սխալ բան մը կայ, ետ կը դառնամ: Վերադառնալէս նուազ քան հինգ վայրկեան` կը հանդիպիմ տեղացի տարեց կնոջ մը, խօսածներէն բան չեմ հասկնար, բայց ձեռքի շարժումներէն այն տպաւորութիւնը ունիմ, որ կարծածիս պէս երկու ճամբայ կայ երթալու: Զիս կ’առաջնորդէ մայր ճամբու այն կէտը, ուր ուրիշ ճամբայ մը ձախ կը թեքուի: Ուղղութիւնս ճիշդ է, դժբախտաբար ճամբուն վրայ եւ դարձուածքին նշաններու չգոյութիւնը շփոթի տեղիք տուին: Մինչ  այդ, կին մը այդ ուղղութեամբ կը քալէ, սպանացին մատնացոյց կ’ընէ զինք, ձեռքի շարժումով կը հասկցնէ որ իրեն հետեւիմ: Արագ քայլերով իր ուղղութեամբ կը շարժիմ: Քանատայէն ալպերթացի այրի մըն է: Հինգ զաւակներու եւ տասնեակ մը թոռներու, նոյնիսկ ծոռերու մայր ու մեծ մայր: Կէս ժամ մը կը քալենք, ապա երկու ճամբանները իրարու կը միանան: Քայլարշաւը տեսարաններու իմաստով կը դառնայ անհետաքրքրական, նոյնիսկ ձանձրացուցիչ:

.   Սանթիակոյէն մօտաւորապէս չորսուկէս քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ, կրպակի մը առաջարկած սահմանափակ ծառայութիւնները բաւական են վերաթարմանալու: Ուզածս խրախճանք մը չէ, գաւաթ մը սուրճ եւ աթոռ մը: Կը նստիմ միակ ազատ սեղանին, կօշիկներս եւ գուլպաներս կը հանեմ ու կ’ըմպեմ սուրճս: Չվերջացուցած Մինճինը կը յայտնուի: Մնացեալ ճանապարհը միասին կը քալենք: Սանթիակօ կը մտնենք ու կը հասնինք մայր տաճարին առջեւ: Կը խնդրէ որ քանի մը լուսանկարներ նկարեմ: Յետոյ հրաժեշտ կու տանք: Դէպի պանդոկ ճամբուս վրայ, հազիւ մայր տաճարի հրապարակի անկիւնը դարձած՝ դիմացս Ալեքսը կ’ելլէ: Այս այն ամերիկահայ տղան է, որուն Պուրկոս հանդիպած էի: Կ’ողջագուրուինք: Կը ներկայացնէ մայրը, կը ծանօթանանք: Շատ կարճ խօսակցութենէ ետք կ’ըսեմ, որ անպայման խմիչքի մը հանդիպինք:
.   Պանդոկ կ’երթամ, ո՛չ սենեակս պատրաստ է եւ ո՛չ ալ պայուսակս հասած: Կը ճաշեմ եւ ապա՝ սափրիչի: Մօտաւորապէս տասնըհինգ օրէ ի վեր ո՛չ սափրուած եւ ո՛չ ալ ածիլուած եմ: Անծանօթ քաղաքի մէջ սափրիչ գտնելն ալ հարց է: Հարցնելով եւ վեր վար փողոցները չափչփելով հատ մը կը գտնեմ: Անգլերէն գիտնալու պէտք չունի, շատ պարզ է՝ մեքենայով զէրօ:  Վերադարձիս ամէն ինչ ինծի կը սպասէ: Կը բարձրանամ սենեակ, ձեղնայարկի սենեակ մըն է, որուն միայն կէսը կրնամ ուղիղ կանգնիլ: Աջը ձախը ահագին գլուխ զարնել պիտի ըլլայ: Սենեակէն դուրս ելած ժամանակս անսպասելիօրէն Սիլքէին եւ Իզապէլին կը հանդիպիմ: Ասոնք այն գերմանուհիներն էին, որոնց Հերմանիյոսի մէջ ընթրիքի սեղանակից եղած էի: Կը պայմանաւորուինք վեցին հանդիպիլ եւ խմիչք մը առնել: Մաքրուելէ ետք՝ գարեջրատուն կ’երթամ ու կը գրեմ:
.   Ժամ մը, ժամ մը ու կէս ետք արդէն ժամանակն է: Պանդոկ կ’երթամ, երեք վայրկեան առաջ՝ հայերու համար ոչ առանձնայատուկ ճշգրտութեամբ սենեակէս դուրս կ’ելլեմ, բարեկամուհիներս ալ գերմանական առանձնայատուկ ճշգրտութեամբ՝ իրենց սենեակէն, որ միջանցքի վերջաւորութեան է: Դէմ դիմաց կու գանք: Նախապէս թափասատուն մը գտած էի, հոն կ’երթանք: Կը ճաշենք: Չեն ուզեր խմել, որովհետեւ ժամը եօթին ի յիշատակ իրենց ճանապարհորդութեան թաթույի պիտի երթան: Կը համաձայնինք հանդիպելու պարագային խմիչքի երթալ: Ասիկա հրաժեշտի ամէնէն լաւ ձեւն է:

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

.   Ժամը եօթին Սանթիակոյի մայր տաճարին մէջ պատարագ կայ եւ աշխարհի ամենամեծ խնկամանին ճօճումը, որ Պոթաֆումէյրօ կը կոչուի: Մէկուկէս մեթրէն քիչ մը աւելի է, իսկ ծանրութիւնը՝ ութսուն քիլոկրամ: Աւանդութիւն մըն է, որ ամէն ուրբաթ կը կրկնուի: Աւելի վերջինին հետաքրքրութենէն մղուած կ’երթամ: Նաեւ բախտաւոր եմ որ ճիշդ օրին հասեր եմ: Տաճարէն ներս կը մտնեմ, բերնէ բերան լեցուն է: Յոյս ունիմ որ խնկամանին ճօճումը սկիզբը կ’ըլլայ, որուն աւարտին կծիկը կու տամ դուրս կ’ելլեմ: Սխալած եմ, սպանացի տէրտէրները գիտեն ժողովուրդը ինչպէս եկեղեցի պահել: Թէ՛ երգեցողութիւնը, թէ՛ աղօթքները եւ թէ՛ ընթերցումները սպաներէնով են՝ միապաղաղ, ո՛չ մէկ քաշողականութիւն ունին: Խորհուրդ խորին չկայ:
.   Եկեղեցւոյ մէջ ծանօթ դէմքեր կան, Ֆ-ը, Ք-ը, իր տալը եւ ուրիշներ, որոնցմէ շատերուն անունները չեմ գիտեր: Ք-ը կը մօտենայ եւ Վենթաս տէ Նարոնի «ճենթըլմենութեան»ս համար շնորհակալութիւն կը յայտնէ ու իմակիս հասցէն կ’առնէ: Ոտքի կանգնելէն յոգնած եմ: Խնկավարութեան արարողութեան ժամանակը կը հասնի: Գմբեթէն շղթայով կախուած հսկայական խնկամանէն խունկը գուլա-գուլայ կը բարձրանայ: Ու կը սկսի ճօճումը: Եկեղեցական սպասաւորներ զայն մէկ առաջ մէկ ետ կը հրեն: Խնկամանը եկեղեցւոյ երկայնքով մինչեւ առաստաղ կը բարձրանայ «տէ հիմա պիտի զարնէ տէ յետոյ պիտի զարնէ»ի  վախին մէջ բռնելով բոլորը: Յոգնութիւնս կը մոռնամ: Կը հասկնամ, թէ այս արարողութիւնը ինչո՞ւ ներկաներուն վրայ միշտ խորհրդաւոր ազդեցութիւն գործ ած է:
.   Աւարտին դուրս կ’ելլեմ ծանօթ դէմքերուն հրաժեշտ տալով: Մէջս խոր տխրութիւն մը կայ: Անցնող մէկ ամսուայ ընթացքին, եթէ ոչ ամէն օր, գոնէ օրընդմէջ միասին եղած էինք, միասին քալած, միասին հանգչած ու ճաշած, իրարու պատմութիւնները լսած: Բոլորին կռնակ կը դարձնեմ ու կը հեռանամ: Դուրս կ’ելլեմ, դիմացս Քաշան է աւստրալիուհիի մը հետ, որուն ծանօթ եմ: Հրաժեշտ կու տամ ու կը հեռանամ: Բոլորը մօտ օրէն անցեալ պիտի ըլլան: Պիտի հեռանան, կարծես ամբողջ փորձառութիւնը երազ մը պիտի դառնայ: Ասոնք մարդ արարածներ են, ունին հոգի, ցաւ եւ երազ: Մաս կազմել եւ հաղորդակից դառնալ անոնց, համազօր է մաս կազմել այն մեծ ընտանիքին, որ մարդկութիւն կը կոչուի: Պատմութիւններէն ոչինչ փոխուած է, հազարաւոր տարիներէ ի վեր կրկնուող ու չյատնող նիւթերը, դէմքերն է որ կը փոխուին: Զգացումի ուժեղականութիւնն է որ կը տարբերի: Ժամանակի մատնահետքերն են, որոնք տարբեր գոյն եւ ընկալում կու տան: Կը հեռանամ, փախուստ կու տամ բոլորէն, փախուստ՝ մօտաւոր անցեալէն, զգացականութենէ, կապուածութենէ…: Բայց մի՞թէ կարելի է մոռնալ դէմքերը, դէպքերը, խօսակցութիւնները, պատմութիւնները, կիսուած ցաւերը եւ ուրախութիւնները: Կարելի՞ է չհետաքրքրուիլ հետապնդուող երազներու իրականացումով կամ քայքայումով: Պատասխան չունիմ: Հարցումները կը ծառանան, պատասխանները կը խուսափին: Հերթական կորուստի մը ցաւը չեմ ուզեր ապրիլ:

.   Կ’արտորամ հանրախանութ, պէտք է վաղը առտուայ նախաճաշս գնեմ: Ճամբուս վրայ խմորեղէնի խանութ մը կը մտնեմ եւ խոզապուխտի եւ պանիրի սանտուիչ մը կ’առնեմ: Ասիկա չոր-չոր կոկորդէս վար չ’իջնար: Ճամբաս կը շարունակեմ դէպի հանրախանութ լոլիկ մը գնելու: Ամէն առտու նախաճաշս նոյնն է, պանիր, հաց, լոլիկ եւ մսեղէնի տեսակ մը: Սանտուիչը հաճելի շեղում մըն է, գործս կը դիւրացնէ: Անուշեղէն մըն ալ կ’ուտեմ, բոլորաձեւ հացի նման, մէջը քրէմով: Այդ ալ իմ ընթրիքս: Դեռ կանուխ է պանդոկի ձեղնայարկի խուցս կորաքամակ պայուսակս պատրաստելու կամ անկողինիս վրայ երկննալու համար: Կ’որոշեմ տեղ մը երթալ ու գրել: Կեսօրէ ետք Սերվանթէս հրապարակին վրայ զուարճավայրի մը դուրսի սեղանին նստած՝ գրած էի: Հիմա ատոր դիմաց կամարներով անցքի մը տակ կը սկսիմ գրել: Բայց նախ օրուան լուրերը աչքէ կ’անցընեմ: Մօտաւորապէս կէս ժամ ետք Մինճինը կ’անցնի, անունը կը կանչեմ չի լսեր, ետեւէն կ’երթամ, կու գայ սեղանս, քսան վայրկեանի չափ կը խօսինք, յետոյ կը մեկնի, արդէն ուշ է, ես ալ պէտք է հանգչիմ, վաղը նոր օր է:
.   Նախքան գրելու վերջին նիստս սկսիլը, կը մտածէի պանդոկի սենեակիս մասին: Արդէն սովորական դարձած պատկերին մէջ, փոքր ճամպրուկ, կօշիկ, տաբատ, գուլպայ, եւայլն, բան մը կը պակսէր: Չէի կրնար կոր յիշել թէ ի՞նչ էր: Ա՜յ, գլխարկս: Ուր մոռնալս չեմ յիշեր: Ուղեղիս մէջ դէպքերը բջիջային հեռաձայնի ալպոմի պատկերներուն պէս յետնթաց մերթ հատիկ-հատիկ, իսկ մերթ մատի արագ հպումով կը դարձնեմ: Այո՛, հո՛ն, հո՛ն, սափրիչին խանութը մոռցայ: Բայց վստահ չեմ, նախ մէյ մը պանդոկ երթամ եւ ստուգեմ: Քայլերս կ’արագացնեմ: Հոն չէ: Ժամը ութուկէսը անց է: Բաց կ’ըլլա՞յ արդեօք: Կ’արտորամ, գոց է: Դէմքս ափերուս մէջ պարուրած, քիթս կը փակցնեմ ապակիին: Հոն է, նոյն տեղը, բաճկոնակալէն կախուած: Տարտամ՝ բայց հետզտետէ զօրացող զգացում մը կոկորդս իր բոլորող ձեռքերուն աքցանին մէջ կը սեղմէ: Տխրութեան զգացումը կը փոխուի կարեկցութեան, եւ ապա կորուստի ցաւի: Որեւէ իրի նկատմամբ այսպիսի զգացում չէի ունեցած: Ահաւասիկ առարկայ մը, որ ութը հարիւր քիլոմեթր հետս քալած էր, միշտ «գլխուս վրայ տեղ ունէր» ժողովրդական ասացուածքին երկակի իմաստով: Զիս պաշտպանած էր Սպանիոյ կիզիչ արեւէն: Հիմա՝ կորուստէն ետք է որ կը զգամ, թէ արդէն դարձած ենք մօտիկ ընկերակիցներ: Արժէքներու տարողութիւնը յաճախ կորուստէ ետք է որ կ’իմացուին: Գլխարկս ինծի համար արժէք մըն է, այդ մէկը չէի գիտեր: Քանի անգամներ քայլարշաւորդներ անոր իւրայատկութիւնը գովասանած էին: Արդէն ինքնութեանս մաս դարձած էր, հարիւրաւոր մեթր հեռաւորութենէ զիս ճանաչելի կը դարձնէր: Քանի անգամներ «քեզ հեռուէն տեսայ»ն լսած էի: Սակաւակեցութեան պայմաններուն մէջ ամենաչնչին իրն անգամ կեանքիդ մէջ խաղացած դերով մեծ նշանակութիւն կ’ունենայ, զուիցերիական դանակը, քայլարշաւի յատուկ գուլպաները, արեւու ակնոցը, այտուցները պայթեցնելու գնդասեղը եւ…եւ…եւ…ուրիշ շատ բաներ: Իւրաքանչիւրը անհրաժեշտ բաց մը կը գոցէ: Տեսակ մը վստահութեան վրայ հիմնուած յարաբերութիւն է: Կը յիշեմ անգամ մը զայն Քաքապըլոզ ձգած էի, այն սրճարանը, ուր նստած էի ճաշելու եւ հանգչելու: Ինծի միացած էր իտալացի Միքէյլան: Տասնըհինգ վայրկեան քալելէս ետք՝ նոր անդրադարձայ որ գլուխս փուռը նետուած հաւու պէս էր: Վերադարձայ, գլխարկս աթոռին վրայ որբի պէս զիս կը սպասէր: Միքէյլան զարմացած էր, աղջիկը թերեւս կարծեց որ իրեն համար վերադարձայ: Ո՛չ սիրելիս, գլխարկս էր:

.   Շփոթած էի, չէի գիտեր ինչ ընել: Առտո՞ւ գալ: Բայց ե՞րբ կը բանայ: Ժամերն ալ չէ դրած: Յաջորդ օրը պէտք է դէպի Ֆինիսթերէ քալեմ: Սովորութիւնս է առտու մութին ճամբայ ելլել: Կ’արժէ՞ մինչեւ ինը կամ տասը սպասել: Եթէ ժամը տասին կամ տասնըմէկին կը բանայ, ե՞րբ ճամբայ պիտի ելլեմ եւ ե՞րբ պիտի հասնիմ: Եթէ աւելի ուշ բանայ կամ երբեք չբանայ: Բայց վաղը շաբաթ է, իսկ շաբաթ օրերը սափրիչներուն Զատիկն է: Իմ ներկայութեանս անգլիախօս յաճախորդ մը եկաւ ժամադրութեան համար, ըսաւ որ ազատ ժամանակ չունէր, ժամադրութիւն տուաւ, ո՞ր օրն էր չեմ յիշեր: Այս մտածումներուն մէջ թաղուած, հազիւ կը նշմարեմ ծերունի կնոջ մը խանութին քովի դռան մօտենալը եւ բանալը: Չգոցած կը մօտենամ, կինը զարմացած ինծի կը նայի, անգլերէն խօսիլը անիմաստ է, ձեռքերով կը պատմեմ յարդէ գլխարկիս պատմութիւնը, ձեռքի նշանով մը կ’ըսեմ եկուր նայէ հոն կախուած է: «Աաա՜».- կ’ըսէ, ու կը սկսի սպաներէնի դաս մը տալ: Այն տպաւորութիւնը ունիմ, կը կարծէ թէ մազս կ’ուզեմ կտրել: Կը փորձեմ բացատրել, եթէ կարելի է վաղը ինքը սափրիչին ըսէ, որ գլխարկս պահէ, մինչեւ եկող չորեքշաբթի: Անշուշտ այս բոլոր բացատրութիւնները ձեռքի խաղերով, աւելի ճիշդը երգչախումբի մը ղեկավարի ձեռքի անճառակ շարժումներով: Չեմ գիտեր ինչ հասկցաւ, «no, no, no».- ըսաւ, շըրըխկ, դուռը երեսիս գոցեց: Շուրջս կը նայիմ, անցորդներ՝ հաւանաբար կը փութան իրենց տուները կամ մօտակայ թափասատուները, իրենց շաբաթավերջին սպանավայել մեկնարկ տալու: Դիմացի խանութին մէջ տարեց տղամարդ մը կը նկատեմ: Ի՞նչ օգուտ համրերու լեզուով խօսիլը: Կան մարդիկ, որոնք հարցի լուծումի մը առաջին ընտրանքը վերջինը կը ձգեն: Ես անոնցմէ եմ: Տաբատիս ձախ զիստի գրպանս միշտ թուղթ կը պահեմ: Մտածելս եւ գործադրելս մէկ կ’ըլլայ: Ուսապայուսակէս գրիչս կը հանեմ, կտոր մը կը պատռեմ ու կարճ երկտողով մը կ’ըսեմ, թէ ով եմ ու կը խնդրեմ որ գլխարկս մինչեւ վերադարձս՝ յաջորդ չորեքշաբթի պահէ:

%d bloggers like this: