Programme of Armenian Studies

Home » Articles posted by asmart2015

Author Archives: asmart2015

Taniel Varujan Yıllık Konuşmaları 2019

Avrupa’da yaşayan Ermeni cemaati mensupları ile Ermeni mirası ve edebiyatıyla ilgilenen çeşitli kesimlerden insanlar Londra Ermeni Çalışmaları Programı tarafından her yıl Ghent Üniversitesi’nde düzenlenecek olan Taniel Varujan Yıllık Konuşmalarının ilki için hoş bir Mayıs haftasonu bir araya geldi. Bu iki günlük etkinliğin adresi üniversitenin devasa konferans salonlarından biriydi. Varujan’ın yirminci yüzyılın ilk yıllarında Ghent Üniversitesi’nde okumuş olması Ermeni Çalışmaları Programının kurucusu ve konuşma serisinin mimarı Dr. Krikor Moskofian’ın bu etkinliği üniversite ile ortaklaşa başlatmasının ardında yatan ana neden oldu. Konuşma serisinin ilki hayırseverlerimiz Raffi ve Anelga Arslanian’ın, Andre Gumuchdjian’ın ve desteklerini hiçbir zaman esirgemeyen Calouste Gulbenkian Vakfı’nın cömert yardımları sayesinde gerçekleşti. Londra Ermeni Çalışmaları Programı ayrıca Ghent Üniversitesi’nin göstermiş olduğu maddi manevi destek ve konukseverlik için de minnettardır. Yergir yev Mşaguyt derneğinin Brüksel şubesinin ve Ghent merkezli Hayasa öğrenci derneği ile Shogher Margossian ve Movses Der Kevorkian’ın başından beri programımıza göstermiş oldukları desteği de unutmamak gerekir.

3 Mayıs Cuma günü Rebel Republic film şirketinin kurucusu Garo Berberian’ın Taniel filminin gösterimi gerçekleştirildi. Filmin yapım aşamasında rol üstlenen Tatevik Ayvazyan tecrübelerini paylaşarak ilk başlarda esasen projedeki görevinin yönetmene Batı Ermenicesiyle ilgili dilsel konularda yardımcı olmak olduğunu; fakat proje ilerledikçe kendisine ‘şiir yapımcısı’ etiketinin yakıştırıldığını aktardı. Ayvazyan, “İnsanların şairin duygusal ve estetik yönlerini görebilmeleri, yaşadığı dönemin rock yıldızı Taniel Varujan’ı tanıyabilmelerini hedefledim” diye konuştu.

Şairin tutuklanarak sürülmesinin kara filmsel bir bir dramatizasyonla anlatıldığı bu kısa filmde Varujan’ın şiirlerini Türkiyeli Ermeni aktör Yeğya Akgün seslendiriyor. “Filmde Taniel’i canlandıran Tigran Gaboyan Ermenistan’ın önde gelen tiyatrocularından biri. Ancak Varujan’ın sesinin Batı Ermenicesiyle olması gerekiyordu” diye konuşan Ayvazyan sözlerine şu şekilde devam etti: “Sözcüklerin ardındaki duyguyu verebilmek bir tarafa, Batı Ermenicesi olan replikleri konuşabilecek çok az aktör var. Ama Yeğya bundan fazlasını yaptı. Seslendirmede Varujan’ın ta kendisi oluverdi.” İstanbul’dan Ghent’e filmin gösterimi için gelen Akgün, gösteriminin ardından seyirciler için Varujan’ın eserlerinden bir seçki sundu.

Film bir sene boyunca uluslararası etkinliklerde gösterildi; fakat Ayvazyan için filmin Ghent’teki gösterimi bu kentin Varujan için büyük önem arz etmesi sebebiyle oldukça anlam doluydu: “Acaba burada yaşıyorken yüz yıl sonra bunca insanın Ghent’e gelip onun anısını yaşatacağını düşünebilir miydi?” Kuşkusuz çeşitli ülkelerden üst düzey akademisyen ve sanatçılardan oluşan seyirci topluluğunun bu büyük şair için yan yana gelmiş olması film gösterimini sıradışı kılan en büyük özelliklerden biriydi.

Seyirci filmde Akgün tarafından seslendirilen Varujan şiirlerinin yanı sıra Ben Hodgson’un kaleme aldığı, filmdeki anlatının gömülü olduğu Indelible adlı şiiri okuyan Sean Bean’i dinlemekte. Şair ve aynı zamanda Taniel filminin fotoğraf yönetmeni olan Hodgson’ın etkileyici şiiri Ermeni Soykırımı ve Holocaust arasında paralellikler çiziyor. Ayvazyan, Hodgson’un başarısını “Ermeni olmadığı halde söz konusu acıyı bizler kadar derinden hissetmesi gerçekten de nadir rastlanan bir beceri” diye değerlendirdi. Filmin gösteriminin ardından gece İngilizce ve Batı Ermenicesi bir dizi şiirin ve Hodgson tarafından kendi şiiri Indelible’ın okunuşuyla sona erdi. “Varujan’ın mezuniyet töreninin gerçekleştiği bu büyük amfide filmin gösteriminin olması olağanüstü bir şeref” diye konuşan Ayvazyan, tüm konuklar gittikten sonra Berberian ile oturup Akgün’den tekrar Varujan şiirlerini dinlediklerini ve kulaklarında yankılanan Ermenice sözcüklerle adeta yüzyıl öncesine bir zaman yolculuğu yapmış olduklarını belirtti.

Cumartesi günü gerçekleşen konferansın öncesinde, Ghent Üniversitesi’nde ders veren ve aynı zamanda etkinliğin organizatörlerinden olan Prof. Dr. Peter van Nuffelen ve Dr. Krikor Moskofian açılış konuşmasını yaptılar. Ardından diasporanın tanınmış simalarından Ermeni şair, yazar, edebiyat eleştirmeni ve entelektüel Krikor Beledian söz aldı.

Avrupa’yı gördüm: İmgelerin Yok Olduğu Zaman başlığını taşıyan Beledian’ın konuşması Varujan’ın Venedik ve Ghent’te öğrenim gördüğü yıllara ve sanatın merkezi bu iki kentte bulunduğu yılların onun kişiliği ve yazını üzerinde bıraktığı etki üzerine odaklanmıştı. Varujan’ın mektuplarında bahsettiği üzere, Venedik Titian’ın renklerle getirdiği coşkunluğu görüp tanıdığı, Ghent ise Van Dyck ve diğer gerçekçi akımın öndegelen isimlerinin ‘barbar realizm’iyle tanıştığı iki şehirdi ve kendi şiiri üzerine önemli etkileri olmuştu. Bu iki Avrupa resim geleneğiyle yoğrulması Varujan’ın şiirinin belirleyicileri haline gelmişti. Bilhassa Titian’ın resimlerinde keşfettiği renkler ona Anadolu’yu hatırlatıyor, Avrupa’da sarmalandığı kültüre hayran kalmış olmasına rağmen Varujan memleketi ve köyünün hasretini çekiyordu. Venedik ve Ghent’te tecrübe ettiği şeyler Varujan’ı kendi sanatını imgelem üzerinden görmesini sağlamıştı. 1911’de yazmış olduğu bir mektupta dediği gibi, imge olmadan “düşünmesi bile imkansız” olmuş, sanatının yegane parçası haline gelmişti.

Flaman realizminin esaslarını barındıran uzun bir deneme sürecinden sonra Varujan 1909 Adana katliamları gibi kendi vatanında yer alan sarsıcı olayları dile getirdiği şiirlerini yazmaya başladı. Varujan bu tür vahşeti dile getirmekte imgenin nasıl bir rol oynadığı sorusuyla ilgilendi. Beledian konuşmasında, Varujan’ın Adana katliamları üzerine yazarken bu realizmin nasıl dile getirildiğine değindi. Holocaust sonrası yazına benzer şekilde, esas meselenin bu tarz olayların dehşetini doğru bir şekilde taşıyacak imgeler inşa etmek olduğunu anlattı. Varujan için cevap inşa etmektense bu imgelerin yıkımında, tıpkı Kilikya’nın Küllerine şiirinin anlatıcısı gibi, insanın gözlerini sıkı sıkı kapamasında saklıydı, böylece imge inkar edilebilecek ve vahşetin bir gerçeklik barındırması engellenebilecekti.[1]

Konuşma sonrası, konuklar Filistinli Ermeni sanatçı Kayane Antreassian’ın şairin hayatı üzerine özenle hazırladığı Taniel Varujan: Bir Efsane adlı sergiyi şarap eşliğinde gezme imkanı buldular. Dr. Krikor Moskofian tarafından İngilizce ve Ermenice hazırlanmış olan bir dizi pano sergiyi gezen konukların bir öğretmen olarak kariyerinin başlangıcından yurtdışındaki eğitimine, vatanına geri dönüşünden Ermeni Soykırımı kurbanlarından biri olarak trajik ölümüne dek Varujan’ın hayatında yer almış önemli olaylar hakkında bilgilenmesini sağladı.

Antreassian’ın imgelerine eşlik eden serginin düzenleniş şekli de Dr. Moskofian’ın itinalı emeğinin bir ürünü olarak ortaya çıktı. Sergi şairin hayatının izlerini sürerken, Tarihsel Ermenistan’da bulunan Prknig köyünde mütevazı bir ailenin çocuğu olarak doğumu, memleketinin doğal güzelliği ile etrafındaki adaletsizliğin çirkinliği arasındaki tezat ve Ermenilerin yaşadığı zulüm gibi olayları göz önüne sunmakta. Asılsız suçlamalarla hapsedilmiş babasını görmek için annesiyle İstanbul’a gelmesi ona Babamın Mapushanesinde adlı şiirini yazmasında ilham olmuştu. Varujan daha sonra İstanbul’a öğrenci olarak gelecek ve sırasıyla Pera’daki Mıkhitarist ilkokulu ile Mıkhitarist yatılı okulunda okuyacaktı.

Ardından Venedik’teki Murad Rafayelyan okulunda aldığı öğrenim yılları geldi. Burada Mıkhitaristlerin aylık dergisi olan Pazmaveb’de ilk şiiri yayımlandı. Varujan’ın İstanbul’daki Ermeni edebiyatı öğretmeni Mıkhitarist rahiplere yazdığı mektupta genç şairin Batı Ermeni Romantik Edebiyatının en göze çarpan isimlerinden biri olduğunu söylüyor ve ‘Size yeni bir Mıgırdiç Beşiktaşlıyan gönderiyorum. Ona iyi bakın!’ diye yazıyordu. Daha sonra siyasal ve sosyal bilimler, ekonomi ve edebiyat okumak için Venedik’ten Ghent’e geçti. Bu yeni şehirde genç şair ayda yüz franklık bursuyla kıt kanaat geçinerek ekonomik açıdan zor zamanlar yaşadı. Bunu Belçikalı bir kadının Varujan’ın aşkını reddetmesiyle sonuçlanan duygusal zorluklar izledi. Terkediliş ve Ağıt şiirlerinin bu ümitsiz aşk için yazıldığı düşünülür. Yine de öğrenim gördüğü bu yıllarda hatmettiği dünya edebiyatı ile birlikte kentin güzelliği ve sanatsal mirası onun şiirsel zekası üzerinde muhteşem bir estetik etki bıraktı.

1909’da Varujan memleketine döndü ve öğretmenlik yapmaya başladı. Öğrencileri onun edebiyat, sanat, tiyatro, resim, toplumsal gelişim ve adalet gibi büyük konular üzerine gösterdiği coşku karşısında heyecanlanıyorlardı. Varujan kendine emanet edilen Ermeni gençliğinin ufkunu genişletmeyi kendine misyon edinmişti. Öğretmenlik yaptığı bir sonraki durak olan Tokat’taki Ermeni Koleji ve daha sonra yine gideceği İstanbul’da bu kez müdürü olduğu Surp Krikor Ermeni Katolik okulunda bu misyonuna devam etti.

Bir sonraki poster Varujan’ın zeki genç bir kadın olan Araksi’nin ilk kez ondan şiir öğrenmek için kendisini bulmasıyla başlayan karşılaşmalarını ele alıyordu. İkisi de anında birbirlerine aşık olmuş, ancak Araksi’nin zengin bir ailenin oğluyla nişanlı olması gerçeği ve Araksi’nin Apostolik Varujan’ınsa Katolik bir aileden geliyor olmaları ilişkilerini zora sokmuştu; ta ki tanınmış özgürlük savaşçısı Sivaslı Murad’ın araya girmesine kadar. Çift 1910’da evlenmiş, 1912’ye gelindiğinde Varujnag ve Armen adında iki çocukları olmuştu.

Sergiye katılanlar Avrupa’da yer alan radikal Modernist hareketin 19. yüzyılın ilk yıllarında Ermenilerin siyasi, sosyal ve kültürel hayatlarını nasıl etkilediği konusunda bilgilendirildiler. Bu fikirler Varujan’ın ilerideki şiirsel olgunluğunu hazırlamıştı. 1906’da Venedik’te Sarsıntılar’ı, 1910’da da Ghent’te Irkın Yüreği eserlerini yazmıştı. Irkın Yüreği’nde Varujan Ermeni milletinin iradesi konusunu ele alıyordu. Şiir, parlak bir geleceğe dair sağlam bir kanı olmasa da geçmişteki kaybedilmiş zaferler için şairin tuttuğu yas ile vatanında vuku bulmuş vahşet ve acıları ele alıyordu. Bir sonraki şiir kitabı olan Pagan Şarkılar Ermenilerin pagan geçmişine geri gidiyor, sevgi ve bedensel olana ait ilkel ve en eski ifade biçimlerini yüceltiyordu. Daha sonraki Ekmeğin Şarkısı ise Ermeni köy hayatının dünyevi ve eskiye ait masumiyetini göklere çıkarıyordu.

Varujan’ın hangi şartlar altında sürgün edilip katledildiğinin anlatıldığı serginin son kısımlarına doğru karanlık bir bulut katılımcıların üzerine çöküverdi. Meşum 24 Nisan 1915 tarihinde Varujan önce İstanbul’dan Çankırı’ya, daha sonra oradan Tuney adında bir köye götürülürken zalim bir biçimde öldürüldü. Soykırım sırasında Ermenilere karşı gösterilen mezalimin ne ilk ne de son kurbanıydı.

Serginin son posterleri 1958’de Ghent Üniversitesi’nde şairin anısına ithaf edilmiş olan plaketin hikayesini ele alıyordu. Söz konusu plaket Belçika-Ermeni öğrencilerinden oluşan bir heyetin girişimi olup katılımcıların Varujan’ın hayat hikayesi üzerinden yaptıkları yolculuğu sona erdiriyor ve onları Ghent’e döndürüyordu. Böylece tarihin en büyük mezalimlerinden biri sonucunda acımasız bir şekilde sona erdirilmiş parlak bir hayata yaraşır bir sergi gerçekleşmiş oldu.

Haftasonu etkinlikleri, Ghent’in meşhur kanallarından birinde bulunan restoranda yenen yemekle sonlanmış oldu. Kadehler Varujan’a ve bu etkinliğin sadece gerçekleşmesinde değil aynı zamanda büyük bir başarıyla geçmesinde emeği olan herkes için kaldırıldı. Gecenin sonunda şaire onca şey sunmuş bu kentin bir köşesinde herkesin ağzından ‘Taniel’ ismini duymak çok dokunaklıydı.

[1] Konuşmanın tamamına (Fransızca) Ermeni Çalışmaları Programı’nın YouTube kanalından erişilebilir. Ayrıca Hasmig Seropian tarafından aktarılmış konuşmanın detaylı özeti bu raporun sonunda bulunabilir.

Conférence Annuelle Taniel Varoujan 2019

En une douce fin de semaine de mai, des membres de plusieurs communautés arméniennes venus des quatre coins de l’Europe, ainsi que d’autres personnes intéressées par la culture et la littérature arméniennes se sont rassemblés à l’Université de Gand à l’occasion de l’inauguration de la Conférence Annuelle Taniel Varoujan, organisée par le Programme des Études Arméniennes. Cet événement de deux jours a eu lieu dans la grande salle de conférence de l’Université. Varoujan était étudiant à l’Université de Gand durant la première décennie du 20ème siècle. C’est là la principale motivation du Dr. Krikor Moskofian, directeur et fondateur du Programme des Études Arméniennes et à l’initiative de cette série de conférences annuelles, à collaborer avec l’Université et, ainsi, à organiser ces conférences. Ce projet n’aurait pas été possible sans l’aide généreuse de nos donateurs Raffi et Anelga Arslanian et André Gumuchdjian, ainsi que l’aide de notre partenaire de longue date, la Fondation Calouste Gulbenkian. Le Programme est également redevable à l’Université de Gand pour son soutien moral et pratique, ainsi que pour son hospitalité. La participation de l’organisation “Terre et Culture” (branche de Bruxelles) et de l’association étudiante “Hayasa” de Gand a aussi été très importante, ainsi que le soutien de Shogher Margossian et Movses Der Kévorkian, deux amis de longue date du Programme.

Le vendredi 3 mai eut lieu la projection du film “Taniel” de Garo Berberian de Rebel Republic Films. Tatevik Ayvazyan a d’abord apporté son aide à Berberian pour les aspects linguistiques de la réalisation d’un film sur un poète arménien occidental, mais le rôle qu’elle a joué dans le processus de production s’est rapidement élargi, et l’on a décidé de lui accorder le titre de “productrice de poésie”: ”Je veux que les gens perçoivent le côté sensuel et beau du poète – Taniel Varoujan, la rock star.”

Dans cette courte œuvre cinématographique, l’acteur turco-arménien Yegya Akgun prête sa voix à Varoujan dans un film noir, qui dramatise l’arrestation du poète. ”Tigran Gaboyan, qui joue Taniel dans le film, est l’un des principaux comédiens en Arménie, mais la voix de Varoujan devait avoir l’accent arménien occidental”, a déclaré Ayvazyan, “et peu d’acteurs sont capables de dire le texte en arménien occidental et d’en transmettre le sens ; mais Yegya a fait plus que cela : à travers sa voix-off, il est devenu Varoujan.” Akgun est venu spécialement d’Istanbul pour assister à la projection du film à Gand, et, ce soir-là, il a présenté au public davantage d’œuvres de Varoujan.

Le film a a circulé et a été projeté dans le monde entier pendant un an, mais selon Ayvazyan, la projection à Gand, un lieu si important pour Varoujan, représentait un exploit incroyable: ”Aurait-il imaginé,” dit-elle, ”que, cent ans après son passage dans cette ville, tant de gens viendraient y célébrer sa mémoire ?” En effet, il ne s’agissait pas d’une projection de film ordinaire: le public était composé d’universitaires et d’artistes d’importance venus de divers pays et rendant cet hommage au grand poète d’autant plus significatif.

Dans le film, quelques poèmes de Varoujan sont lus par Akgun, et l’on voit Sean Bean réciter Indelible, un poème de Ben Hodgson qui raconte les événements du film. Hodgson est poète et directeur de photographie du film “Taniel”. Son émouvant poème établit des parallèles entre le génocide et l’Holocauste. ”C’est un non-Arménien qui a été capable de ressentir la douleur aussi profondément que n’importe lequel d’entre nous – une capacité rare,” a déclaré Ayvazyan. La soirée s’est terminée par la lecture en anglais et en arménien occidental d’une sélection de poèmes de Varoujan, ainsi que par une lecture, faite par son auteur, du poème Indelible. “Regarder le film le lendemain, dans la grande salle de conférence, où Varoujan aurait assisté à sa cérémonie de remise des diplômes, a été un honneur sans pareil,” a déclaré Ayvazyan, ajoutant qu’une fois tous les invités partis, Berberian et elle ont écouté Akgun lire quelques autres poèmes de Varoujan, et se sont sentis transportés plus d’un siècle dans le passé au son de ces mots arméniens.

La conférence a eu lieu le lendemain, le samedi 4 mai. Dr. Peter van Nuffelen, professeur et chercheur à l’Université de Gand et co-organisateur de l’événement, ainsi que le Dr. Krikor Moskofian, ont été invités à s’exprimer avant le début de la conférence. Puis, ce fut au tour de Krikor Beledian, célèbre poète, écrivain, critique littéraire et intellectuel arménien de diaspora, de prendre la parole.

La conférence de Beledian, intitulée ”J’ai vu l’Europe: le temps de la destruction des images”, portait sur les études de Varoujan à Venise et à Gand et sur l’impact qu’ont eu ces deux villes, où l’art tient une place importante, sur le poète et son travail. Comme le mentionne Varoujan dans ses correspondances, Venise, où il a aperçu l’exubérance du Titien, et Gand, où il a découvert le ”réalisme barbare” de Van Dyck et des maîtres réalistes, ont exercé une grande influence sur son travail. La plongée de Varoujan dans ces deux traditions de la peinture européenne est devenue un trait fondamental de sa poésie. Les couleurs qu’il a trouvées dans l’œuvre du Titien lui rappelaient l’Anatolie, et, bien qu’amoureux de la culture européenne, Varoujan avait souvent le mal du pays et rêvait de son village. Ses expériences à Venise et à Gand l’ont amené à considérer son propre art à travers le prisme de la représentation imagée. C’était devenu fondamental pour lui, et il était même ”impossible de penser” sans cela, comme il l’écrit dans une lettre de 1911.

C’est après s’être imprégné de réalisme flamand que Varoujan commença à écrire des poèmes sur les événements traumatisants survenus chez lui, notamment sur le massacre d’Adana. Son souci fut de comprendre quel rôle l’image devait jouer dans l’écriture de telles atrocités. Dans sa conférence, Beledian a présenté des expressions de ce réalisme présent dans les travaux de Varoujan sur le massacre d’Adana, où, comme pour l’écriture postérieure à l’Holocauste, la question était de savoir comment construire des images qui traduisent fidèlement l’horreur de tels événements. Pour Varoujan, la solution fut de détruire les images plutôt que de les construire; de fermer les yeux – comme le fait le narrateur dans To The Ashes of Cilicia – et ainsi d’empêcher l’image et l’événement de tenir une place dans la réalité.[1]

Après la conférence, les invités ont pu se restaurer et parcourir l’exposition “Taniel Varouzhan: The Legend”: une exposition sur la vie du poète minutieusement préparée par l’artiste arméno-palestinienne Kayané Antreassian. À travers plusieurs panneaux rédigés en anglais et en arménien occidental par le Dr. Krikor Moskofian, l’exposition présentait aux spectateurs les événements majeurs de la vie de Varoujan, du début de sa carrière d’enseignant jusqu’à ses études à l’étranger, son retour dans son pays natal, et sa mort tragique lors du génocide.

Le contenu écrit de l’exposition, qui accompagnait les diverses images d’Antreassian, était le fruit de recherches minutieuses menées par le Dr. Moskofian. Traçant la progression de la vie du poète, l’exposition commençait avec l’enfance de Varoujan dans une famille modeste du village de Prknig, en Arménie historique, et avec le conflit entre la beauté naturelle de son pays et la laideur de l’injustice et de la persécution subies par les Arméniens à l’époque. Une visite à Constantinople avec sa mère, où il vit son père en prison suite à des accusations forgées de toutes pièces, inspirèrent à Varoujan son poème Dans la prison de mon père. Varoujan restera à Constantinople, d’abord comme élève à l’école primaire mekhitariste de Péra, puis au pensionnat mekhitariste.

Varoujan alla ensuite à l’école Mourad Rafayelian à Venise, où il a publia son premier poème dans le mensuel mekhitariste Pazmaveb. Dans sa lettre aux moines mekhitaristes, le professeur de littérature arménienne de Varoujan compare le jeune poète à l’une des grandes figures de la littérature romantique arménienne occidentale: ”J’envoie un nouveau Megerditch Beshigtashlian. Prends soin de lui!” Ensuite, vint le départ de Varoujan de Venise vers Gand pour étudier les sciences sociales et politiques, ainsi que l’économie et la littérature. À Gand, le poète dut faire face à des soucis d’ordre financiers (n’ayant qu’une bourse de cent francs par mois), mais aussi émotionnels, après avoir été rejeté par une dame belge dont il était épris. On pense que les poèmes Abandon et Lamentation sont des réflexions sur un amour sans espoir. Néanmoins, la beauté de la ville et son patrimoine artistique, associés à la littérature du monde entier qu’il a dévorée durant ses études, ont laissé une empreinte esthétique de taille sur son esprit poétique.

Varoujan rentra à Prknig en 1909 et y devint enseignant. Il enchanta ses étudiants par son enthousiasme pour les grands sujets de la littérature, de l’art, du théâtre, de la peinture, du progrès social et de la justice. Varoujan se sentait investi d’une mission : élargir les horizons de la jeunesse arménienne qui lui était confiée. Il poursuivit cette mission lors de son second poste d’enseignant au Collège national de Tokat, puis, plus tard encore, lorsqu’il se retrouva une nouvelle fois à Constantinople pour y être principal de l’école catholique arménienne Saint-Grégoire l’Illuminateur.

La seconde partie de l’exposition portait sur la rencontre entre Varoujan et Araksi, une jeune femme brillante qui s’était adressée à lui car elle souhaitait étudier la poésie. Ils tombèrent rapidement amoureux, mais leur amour faillit en rester là : Araksi était déjà fiancée à un homme, issu d’une famille aisée. De plus, un écart social important séparait la famille apostolique d’Araksi de la modeste famille catholique de Varoujan. Leur amour n’aurait pas vu de suite sans l’intervention importante du célèbre combattant arménien Mourad de Sepasdia. Ainsi, Araksi et Varoujan se marièrent en 1910 et eurent deux enfants en 1912: Varoujnag et Armen.

Les visiteurs purent ensuite voir les effets du mouvement moderniste radical en Europe sur la vie politique, sociale et culturelle arménienne au début du 19ème siècle. Ce courant de pensée fut le contexte qui sous-tendit la maturation poétique de Varoujan. En 1906, il écrivit Frissons à Venise, et, en 1910, Le cœur de la course à Gand. Dans ce dernier recueil, Varoujan aborde la question de l’autodétermination nationale ; le poème qu’il contient décrit les horreurs et les agonies se déroulant dans son pays, ainsi que son deuil pour les gloires perdues du passé, tout en préservant néanmoins une ferme croyance en un avenir radieux. Le recueil suivant, Chansons Païennes, explore le passé païen arménien en exaltant les expressions primitives de l’amour et de la sensualité. Le Chant du Pain exalte l’honnêteté paysanne et ancienne de la vie de village arménienne.

A la fin de l’exposition, un nuage sombre venait peser sur le lecteur, informé des circonstances de la déportation et du meurtre de Varoujan. Le 24 avril 1915, Varoujan fut emmené de Constantinople à Chankiri et connut une fin cruelle sur la route menant de Chankiri à un village appelé Tuney, loin d’être la première ou la dernière victime dans un tourbillon de violence s’abattant sur les Arméniens pendant le génocide.

Le dernier panneau de l’exposition portait sur la plaque commémorative dédiée à la mémoire du poète, installée en 1958 à l’Université de Gand, à l’initiative d’un comité d’étudiants belgo-arméniens. Ainsi prenait fin le parcours du lecteur à travers la vie de Varoujan, le déposant à nouveau dans la ville-même où il était jadis présent. L’exposition était un juste hommage à une brillante vie, brutalement interrompue au cours de l’une des plus grandes atrocités de l’Histoire.

Les événements de cette fin de semaine ont été couronnés par un dîner dans un restaurant au bord de l’un des nombreux canaux célèbres de Gand. Des toasts ont été portés en l’honneur de toutes celles et ceux qui rendirent possible cet événement et en firent un succès, et en l’honneur de Varoujan lui-même. Il était très émouvant, en cette fin de soirée, d’entendre sur toutes les lèvres le nom de ”Taniel” dans un coin d’une ville qui lui avait tant apporté.

[1]Un enregistrement de la conférence entière est disponible sur la chaîne YouTube du Programme des Études Arméniennes. De plus, un résumé plus détaillé de la conférence, rédigé par Hasmig Seropian, est accessible sous ce rapport.

Taniel Varouzhan Annual Lecture 2019

A balmy May weekend saw members of Armenian communities from across Europe and various people interested in Armenian heritage and literature gather at the Ghent University for the Programme of Armenian Studies’ inaugural Taniel Varouzhan Annual Lecture. The University’s grand Aula lecture theatre was the venue for this two-day event. Varouzhan was a student at Ghent University in the first decade of the 20th century, and this was the main motivation for Dr Krikor Moskofian, director and founder of the Programme of Armenian Studies and architect of the Taniel Varouzhan Annual Lecture, to collaborate with the University to establish this lecture series. The lecture would not have been possible without the most generous help of our donors Raffi and Anelga Arslanian and André Gumuchdjian, as well as our long-standing supporters, the Calouste Gulbenkian Foundation. Likewise, the Programme is indebted to Ghent University for their moral and practical support and hospitality. The participation of Land and Culture (Brussels chapter) and the Ghent-based Hayasa student organisation was also of vital importance, as was the support of Shogher Margossian and Movses Der Kevorkian, long-term friends of the Programme.

Friday 3 May was the date for the screening of Taniel, a film by Garo Berberian of Rebel Republic Films. Tatevik Ayvazyan originally came onto the scene to help Berberian with the linguistic aspects of making a film about a Western Armenian poet, but the part she played in the production process quickly grew, and the title “poetry producer” was decided to be a better description of her role. ‘I want people to see the sensual and beautiful aspect of the poet – Taniel Varouzhan the rock star.’

In this short film, Turkish-Armenian actor Yegya Akgun voices Varouzhan in a film noir-esque dramatisation of the poet’s arrest. ‘Tigran Gaboyan, who plays Taniel in the film, is one of Armenia’s leading theatre actors, but the voice of Varouzhan had to be a Western Armenian one,’ said Ayvazyan, ‘and there are few actors who can even speak the lines in Western Armenian, let alone feel the sense behind them, but Yegya did more than that – in his voiceover, he became Varouzhan.’ Akgun came especially from Istanbul to attend the screening in Ghent, and that evening he treated the audience to some more of Varouzhan’s work.

The film had toured international circuits for a year, but to Ayvazyan, it meant an incredible amount to screen it in Ghent, a place which had been so important to Varouzhan. ‘Would he have imagined,’ she said, ‘that one hundred years on from the time he spent there so many people would come to Ghent to celebrate his memory?’ Indeed, it was no ordinary film screening – the audience comprised academics and artists of the highest calibre from various countries, making this homage to the great poet all the more significant.

The film contains some of Varouzhan’s poetry as read by Akgun and sees Sean Bean recite Indelible, a poem by Ben Hodgson which narrates the events of the film. Hodgson is a poet and the director of photography on Taniel, and his moving poem draws parallels between the Genocide and the Holocaust. ‘He is a non-Armenian who was able to feel the pain just as deeply as any of us – a rare ability,’ said Ayvazyan. The evening concluded with a selection of poems read in English and Western Armenian as well as a live reading of Indelible from its author. ‘To screen the film in the Aula lecture theatre the next day, where Varouzhan would have had his graduation ceremony, was an honour unlike any other,’ said Ayvazyan, adding that after all the guests had left the building she and Berberian sat down alone and listened to Akgun read some more of Varouzhan’s poems, and were transported more than a century into the past as the Western Armenian words washed over their ears.

The lecture itself took place on the Saturday. Before the lecture, the audience was addressed and welcomed by Prof. Dr Peter van Nuffelen, research professor at Ghent University and co-organiser of the event, and Dr Krikor Moskofian. Then Krikor Beledian, renowned Diasporan Armenian poet, prose writer, literary critic and intellectual, took the stage.

Entitled I Have Seen Europe: the Time of the Destruction of Images, Beledian’s lecture focused on Varouzhan’s time studying in Venice and Ghent and the impressions that this time in these two cities of art left on him and his writing. As Varouzhan mentions his letters, Venice, where he encountered the colourful exuberance of Titian, and Ghent, where he was introduced to the “barbaric realism” of Van Dyck and the realist masters, were major influences on his work. Varouzhan’s plunge into these two European painting traditions became an underlying feature of his poetry. In particular, the colours he found in Titian’s work reminded him of Anatolian– despite becoming enamoured with the culture he found around him in Europe, Varouzhan was often homesick and longed for his village. His experiences in Venice and Ghent led Varouzhan to think of his own art through the lens of imagery; it became paramount to him, it was ‘impossible to even think’ without it, as he says in a letter from 1911.

It was after taking a long draught of the potion of Flemish realism that Varouzhan began to write poetry about the shocking events back home, including the Adana massacre. His concern became that of what role imagery had to play in the writing of such atrocities. In his lecture, Beledian found expressions of this realism in Varouzhan’s writing on the massacre of Adana, where, not dissimilarly to the writing that came after the Holocaust, the question was how to build images that faithfully convey the horror of such events. For Varouzhan, the answer is to destroy images rather than build, to shut one’s eyes, as the narrator does in To the Ashes of Cilicia, and so deny the image and the event from holding a place in reality[1].

After the lecture, guests were invited to have a glass of wine and peruse Taniel Varouzhan: The Legend, an exhibition on the poet’s life meticulously prepared by Palestinian-Armenian artist Kayané Antreassian. Over a number of panels with text written by Dr Krikor Moskofian in English and Western Armenian, the exhibition took viewers through the major events of Varouzhan’s life, from the beginning of his career as a teacher, to his studies abroad, his return to his homeland and his tragic death as one of the victims of the Armenian Genocide.

The narration of the exhibition which accompanied Antreassian’s composite images was a product of painstaking research by Dr Moskofian. Tracing the progress of the poet’s life, it began with his childhood as a member of a humble family in the village of Prknig in historical Armenia and the conflict between the natural beauty of his home with the ugliness of the environment of injustice and persecution experienced by Armenians at the time. A visit to Constantinople with his mother where he saw his father in prison on trumped-up charges became the inspiration for his poem In My Father’s Prison. Varouzhan would stay on in Constantinople, first as a pupil of the Mekhitarist Elementary School in Pera and then of the Mekhitarist Boarding School.

Then came his education in Venice at the Mourad Rafayelian School, where he published his first poem in the Mekhitarist monthly Pazmaveb. In Varouzhan’s Armenian literature teacher’s letter to the Mekhitarist monks he compares the young poet him to one of the outstanding figures of Western Armenian Romantic literature, writing “I’m sending a new Mgrdich Beshigtashlian, look after him!” Thereafter came Varouzhan’s departure from Venice to Ghent for the study of political and social sciences, economics and literature. Ghent saw the poet struggle financially on a scholarship of one hundred franks a month, and then struggle emotionally following the rejection of his love by Belgian woman. It is thought that the poems Abandonment and Lament are reflections on hopeless love. Nevertheless, the beauty of the city and its artistic heritage coupled with the world literature he devoured while studying left a magnificent aesthetic stamp on his poetic mind.

Varouzhan returned to Prknig in 1909 and became a teacher. His students were excited by his enthusiasm for the lofty subjects of literature, art, theatre, painting, societal progress and justice. Varouzhan saw it as his mission to expand the horizons of the Armenian youth who were in his care, and he pursued that mission at his next teaching post at Tokat National College and later when he found himself in Constantinople once again, this time in front of the blackboard rather than facing it, as the principal of St. Gregory the Illuminator School of the Armenian Catholics.

The next panel told of Varouzhan’s meeting of Araksi, a bright young woman who came to him first with a desire to study poetry. The two quickly fell in love, but the fact that Araksi was already engaged to another man from a wealthy family, coupled with the social gap between Araksi’s Apostolic family and Varouzhan’s humble Catholic background, almost scuppered the relationship until the famous freedom fighter Mourad of Sepasdia intervened. They married in 1910, and by 1912 had had two children: Varouzhnag and Armen.

Exhibition attendees were then taken through the effects that the radical Modernist movement in Europe was having on Armenian political, social and cultural life in the early 19th century. These ideas set the scene for Varouzhan’s further poetic maturation; he writes Shivers in Venice in 1906, The Heart of the Race in Ghent in 1910. In this latter collection Varouzhan tackled the issue of national self-determination, and the poem within deal with the horrors and agonies taking place in his homeland and his mourning for the lost glories of the past, although not without a firm belief in a bright future. His next collection, Pagan Songs delved into the Armenian pagan past, exalting primitive expressions of love and sensuality; The Song of Bread extolls the earthy and ancient honesty of Armenian village life.

Towards the end of the exhibition a dark cloud settled over the reader as they were informed of the circumstances of Varouzhan’s deportation and murder. On that infamous 24 April in 1915, Varouzhan was taken from Constantinople to Chankiri, and then from Chankiri to a village called Tuney, on the way to which he met his cruel end, not the first and far from the last victim in a whirlwind of violence exacted against the Armenians during the Genocide.

The final panel told of the dedication of a memorial plaque to the poet’s memory at Ghent University in 1958 on the initiative of a committee of Belgian-Armenian students, bringing the reader’s journey through Varouzhan’s life to a close and depositing them back in the very city they stood in. The exhibition was a fitting tribute to a sparkling life, brutally cut short in one of history’s greatest atrocities.

The weekend’s events were capped off with a dinner at a restaurant beside one of Ghent’s many famous canals. Toasts were raised to all the people who had made the event not only a possibility but a great success, as well as to Varouzhan himself. As the night drew to a close, it was very moving to hear the name ‘Taniel’ on everyone’s lips in that corner of a city which had given him so much.

[1] A recording of the full lecture (in French) can be found on the Programme of Armenian Studies’ YouTube channel. In addition, a longer summary of the lecture has been written by Hasmig Seropian, and can be found below this report.

Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն 2019

llllllllՄայիսեան մեղմ ու հանդարտ շաբաթավերջ մը, Եւրոպայի տարբեր շրջաններէն ժամանած հայկական համայնքներու անդամներ, ինչպէս նաեւ՝ հայկական ժառանգութեամբ եւ գրականութեամբ հետաքրքրուած մարդիկ, ուղղուեցան Պելճիքայի Կանտ Համալսարանը՝ ներկայ գտնուելու Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրի նախաձեռնած եւ «Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն» շարքի անդրանիկ ձեռնարկին: Երկօրեայ այս ձեռնարկին վայր ընտրուած էր համալսարանին դասախօսութիւններու Աուլա մեծ հանդիսասրահը: Վարուժան 20-րդ դարու առաջին տասնամեակին ուսանող էր Կանտի Համալսարանը եւ այս էր հիմնական դրդապատճառը, որ Հայագիտական Ուսմնանց Ծրագիրի տնօրէն ու հիմնադիր եւ «Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն» ձեռնարկը մտայղացող՝ Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեան համագործակցէր համալսարանին հետ դասախօսական այս շարքը սկսելու համար: Այսուհանդերձ, դասախօսական այս ձեռնարկը կարելի պիտի չըլլար իրագործել առանց մեր նուիրատուներուն՝ Րաֆֆի և Անելքա Արսլանեաններու եւ Անտրէ Կումիւշճեանի, ինչպէս նաև՝ մեր վաղեմի աջակիցին՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան առատաձեռն օժանդակութեան: Ծրագիրը նաեւ երախտապարտ է Կանտի համալսարանին՝ իր բարոյական ու գործնական աջակցութեան և հիւրընկալութեան համար: «Երկիր եւ Մշակոյթ»ի (Պրիւքսէլի մասնաճիւղ) և Կանտի մէջ գործող «Հայասա» ուսանողական կազմակերպութեան մասնակցութիւնը նոյնպէս կարեւոր նշանակութիւն ունեցաւ, ինչպէս նաև՝ Ծրագիրի երկարամեայ բարեկամներու՝ Շողեր Մարկոսեանի և Մովսէս Տէր Գէորգեանի աջակցութիւնը:

llllllllՈւրբաթ, 3 Մայիսին ցուցադրուեցաւ «Դանիէլ» շարժապատկերը, բեմադրութեամբ՝ Կարօ Պէրպէրեանի, Rebel Republic Films: Տաթեւիկ Այվազեան շարժապատկերի նկարահանումի աշխատանքներուն միացած էր իբրեւ օգնական Պէրպէրեանին՝ օժանդակելու արեւմտահայ բանաստեղծի մը մասին շարժապատկերի մը պատրաստութեան լեզուական հարցերուն, բայց արտադրութեան ընթացքին անոր ունեցած դերակատարութիւնը արագօրէն զարգանալով, ան վերածուած էր «բանաստեղծութիւն արտադրող»ի մը, կոչումը մը՝ որ լաւապէս կը բնորոշէ անոր դերակատարութիւնը: «Կ’ուզեմ, որ մարդիկ տեսնեն բանաստեղծին զգայական եւ գեղեցիկ կողմը` Դանիէլ Վարուժան ռոքի աստղը»:

llllllllԹրքահայ դերասան Եղիա Աքկուն ստանձնած է Վարուժանի ձայնին կատարումը՝ նուար ֆիլմի ոճով բանաստեղծին ձերբակալութիւնը թատերականացուցած այս կարճ շարժապատկերին մէջ: «Տիգրան Գաբոյեանը, որ Դանիէլի դերը կը խաղայ շարժապատկերին մէջ, Հայաստանի թատրոնի առաջնակարգ դերասաններէն մէկն է, բայց Վարուժանի ձայնը պէտք էր արեւմտահայ ըլլար», – կը բացատրէ Այվազեյան, աւելցնելով՝ «իսկ քիչ են այն դերասանները, որոնք նոյնիսկ արեւմտահայերէնով կրնան արտասանել տողերը՝ դեռ առանց նշելու այդ տողերուն մէջ գտնուող զգացողութեան արտայայտութիւնը, բայց Եղիան աւելին կրցաւ իրագործել. իր լոկ ձայնային խաղարկութեամբ, ան եղա՛ւ Վարուժան»: Աքկուն այս առիթով յատուկ ժամանած էր Պոլիսէն՝ ներկայ գտնուելու Կանտի մէջ շարժապատկերին ցուցադրութեան, եւ այդ երեկոյեան ան ներկաներուն հրամցուց Վարուժանի գործերէն քանի մը այլ նմուշներ:

llllllllՄէկ տարի շարժապատկերը շրջագայած եւ ցուցադրուած էր միջազգային մայրաքաղաքներու մէջ, բայց Այվազեանին համար անոր ցուցադրութիւնը Կանտի մէջ մեծ արժէք կը ներկայացնէր, վայր մը՝ որ շատ կարեւոր եղած է Վարուժանին համար: «Արդեօք ան պատկերացուցա՞ծ էր», – կ’ըսէ ան, – «որ հարիւր տարի ետք այն օրերէն, երբ ան կը գտնուէր հոն, այդքա՛ն մարդ պիտի գար Կանտ՝ իր յիշատակը նշելու համար»: Յիրաւի, շարժապատկերի պարզ ցուցադրութիւն մը չէր եղածը. հանդիսատեսները կը բաղկանային զանազան երկիրներէ եկած վաստակաշատ արուեստագէտներէ եւ ակադեմականներէ՝ մեծ բանաստեղծին հանդէպ յարգանքի այս արտայայտութիւնը դարձնելով աւելի յատկանշական:

llllllllՇարժանկարը կը բովանդակէ Վարուժանի կարգ մը բանաստեղծութիւնները, կարդացուած Աքկունի կողմէ, ինչպէս նաեւ՝ Պէն Հոճսընի «Անջնջելի» (Indelible) բանաստեղծութիւնը, արտասանուած՝ Շոն Պենի կողմէ, որ կը պատմէ ֆիլմին իրադարձութիւնները: Հոճսըն բանաստեղծ է եւ «Դանիէլ» շարժապատկերին նկարահանումի ղեկավարը, իսկ անոր սրտաշարժ բանաստեղծութիւնը զուգահեռներ կը գծէ Ցեղասպանութեան եւ Ողջակիզումին միջեւ: «Ան այն ոչ հայն է, որ կրցած է ցաւը զգալ նոյն խորքով, ինչպէս մեզմէ իւրաքանչիւրը՝ հազուագիւտ կարողութիւն մը», կ’ըսէ Այվազեան: Երեկոն փակուեցաւ անգլերէնով և արեւմտահայերէնով կարդացուած փունջ մը բանաստեղծութիւններու ունկնդրութեամբ, ինչպէս նաեւ՝ հեղինակին կողմէ «Անջնջելի» (Indelible) բանաստեղծութենէն հատուածներու ընթերցումով: «Յաջորդ օրը նախատեսուած շարժապատկերին ցուցադրութիւնը Աուլա դասախօսական սրահին մէջ, ուր Վարուժանին աւարտական հանդէսը կրնար տեղի ունեցած ըլլար, անզուգական պատիւ է»,  կ’ըսէ Այվազեան՝ աւելցնելով, որ երբ բոլոր հիւրերը շենքէն դուրս եկած են, ինք և Պէրպէրեանը նստած են առանձին եւ ունկնդրած Աքկունը, որ այլ բանաստեղծութիւններ կարդացած է Վարուժանէն եւ աւելի քան մէկ դարով զիրենք փոխադրած է ժամանակին մէջ դէպի անցեալ, մինչ իրենց ականջները կ’ողողուէին արեւմտահայերէն բառերով:

llllllllԲուն դասախօսութիւնը տեղի ունեցաւ շաբաթ օրը: Դասախօսութենէն առաջ խօսք առին եւ ներկաները ողջունեցին Կանտ Համալսարանի գիտաշխատող, ձեռնարկի համակազմակերպիչ Փրոֆ. Տոքթ. Փիթըր վան Նուֆըլընը և Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանը: Այնուհետեւ բեմ բարձրացաւ սփիւռքահայ հանրածանօթ բանաստեղծ, արձակագիր, գրաքննադատ և մտաւորական Գրիգոր Պըլտեանը:

llllllll«Տեսայ Եւրոպան:» Դանիէլ Վարուժան եւ պատկերի քանդումի ժամանակը», վերնագրուած Պըլտեանի դասախօսութիւնը կեդրոնացած էր Վարուժանի՝ Վենետիկի և Կանտի մէջ ուսանած շրջանին այս երկու քաղաքներու ձգած ազդեցութեան անոր անձին եւ գրականութեան վրայ: Ինչպէս որ Վարուժան կը նշէ իր նամակներուն մէջ, Վենետիկը, ուր ան հանդիպած էր Թիցեանի գունագեղ յորդութեան, եւ Կանտը, ուր ան ծանօթացած էր Վան Տայքի և իրապաշտ վարպետներու «բարբարոս իրապաշտութեան», մեծ ազդեցութիւն ունեցած են անոր գործին վրայ: Եւրոպական գեղանկարչութեան այս աւանդոյթներուն մէջ Վարուժանի մխրճումը կազմած է հիմքը անոր բանաստեղծութեան: Մասնաւորաբար Թիցեանի գործերուն մէջ անոր գտած գոյները իրեն կը յիշեցնէին Անատոլիան: Հակառակ անոր, որ ան դիւթուած էր Եւրոպայի մէջ իր շուրջ գտած մշակոյթով, Վարուժան յաճախ իր գիւղին կարօտախտովը կը տառապէր: Վարուժանի վենետիկեան և կանտեան փորձառութիւնները զինք առաջնորդած էին մտածելու իր սեփական արուեստին մասին՝ պատկերներու ոսպնեակին ընդմէջէն, որ իրեն համար դարձած էր առանցքային՝ առանց որուն «անկարելի էր նոյնիսկ մտածել», ինչպէս որ ան կ’ըսէր 1911-ին գրուած նամակի մը մէջ:

llllllllՄիայն երկար ումպով մը ֆլաման իրապաշտութեան կախարդական ջուրէն խմելէ ետք, Վարուժան սկսած է բանաստեղծութիւններ գրել իր երկրին ցնցող դէպքերուն մասին, ներառեալ՝ Ատանայի կոտորածը: Ան մասնաւորաբար շահագրգռուած էր պատկերներու ունենալիք դերակատարութեամբ նման վայրագութիւններու մասին գրելու ատեն: Իր դասախօսութեան մէջ, Պըլտեան այս տիպի իրապաշտութեան դրսեւորումներ գտաւ Ատանայի կոտորածին մասին Վարուժանի գրութիւններուն մէջ, ուր՝ տարբերուելով Ողջակիզումէն ետք զարգացած գրութիւններէն, հարցական էր այն, թէ ինչպէ՞ս կարելի էր կառուցել պատկերներ, որոնք հարազատօրէն կը փոխանցէին նման դէպքերու սարսափը: Պատասխանը Վարուժանի համար ոչ թէ կառուցելն էր, այլ քանդել պատկերները, ինչպէս որ կ’ընէ պատմողը «Կիլիկեան Մոխիրներուն» մէջ՝ հերքելով պատկերին եւ իրադարձութեան առկայութիւնը իրական կեանքի մէջ:[1]

llllllllԴասախօսութենէն ետք, հիւրերը հրաւիրուեցան բաժակ մը գինիի՝ միաժամանակ ըմբոշխնելով Դանիէլ Վարուժան Առասպելը՝ բանաստեղծին կեանքին նուիրուած ցուցահանդէսին ընդմէջէն, զոր բծախնդրօրէն պատրաստած էր պաղեստինահայ արուետագիտուհի Գայիանէ Անդրէասեանը: Քանի մը ցուցատախտակներու վրայ Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանի կողմէ անգլերէնով եւ արեւմտահայերէնով գրուած բացատրականները ներկաները առաջնորդեցին Վարուժանի կեանքին հիմնական հանգրուաններով՝ սկսեալ իր ուսուցչական ասպարէզէն մինչեւ իր արտերկիր ուսումը, անոր վերադարձը հայրենիք և ողբերգական մահը՝ իբրեւ զոհ Հայոց Ցեղասպանութեան:

llllllllՑուցահանդէսին բացատրականները, որոնք կ’ընկերանային Անդրէասեանի միախառն պատկերներուն, արգասիքն էին Տոքթ. Մոսկոֆեանի խնամուած աշխատասիրութեան: Հետեւելով բանաստեղծին կեանքի հոլովոյթին՝ երթը կը սկսի անոր մանկութենէն՝ իբրեւ պատմական Հայաստանի Բրգնիկ գիւղի խոնարհ ընտանիքի մը զաւակը: Կը ներկայացուի Վարուժանի հայրենի գիւղի բնական գեղեցկութիւնը բաղդատած շրջապատի տգեղութեան հետ՝ յատկանշուած անարդարութեամբ եւ հայերու հանդէպ այդ շրջանին կատարուած հալածանքներով: Մօրը հետ Պոլիս այցելութիւնը, ուր կը հանդիպի շինծու մեղադրանքներով բանտարկուած հօրը, կը դառնայ ներշնչումի առիթ  Հօրս Բանտին Մէջ բանաստեղծութեան: Վարուժան կը մնայ Պոլիս, նախ իբրեւ Բերայի Մխիթարեան նախակրթարանի, ապա՝ Մխիթարեան գիշերօթիկ դպրոցի աշակերտ:

llllllllԱպա իր ուսումը շարունակելու համար ան կ’երթայ Վենետիկ՝ Մուրատ Ռաֆայէլան վարժարանը, ուր կը հրապարակէ իր առաջին բանաստեղծութիւնը Մխիթարեաններու «Բազմավէպ» ամսագիրին մէջ: Մխիթարեան վանականներուն ուղղուած իր յանձնարարական նամակին մէջ Վարուժանի հայ գրականութեան ուսուցիչը երիտասարդ բանաստեղծը կը համեմատէ արեւմտահայ ռոմանթիկ գրականութեան յայտնի դէմքերէն մէկուն հետ՝ գրելով «նոր Մկրտիչ Պեշիկթաշլեան մը կը ղրկեմ, լաւ նայեցէ՛ք»: Յետոյ կը ներկայացուի Վարուժանի մեկնումը Վենետիկէն դէպի Կանտի Համալսարանը, ուր պիտի հետեւէր քաղաքական եւ հասարակական գիտութիւններու, տնտեսագիտութեան և գրականութեան: Կանտի մէջ ականատես կ’ըլլանք բանաստեղծին նիւթական դժուարութեան եւ ամիսը հարիւր ֆրանք կրթանպաստ ապահովելու համար մղած անոր պայքարին, ապա զգացական տագնապին՝ պելճիքացի կնոջ մը յայտնած իր սէրը մերժուելէ ետք: Կ’ենթադրուի, որ «Լքում» եւ «Տրտունջք» բանաստեղծութիւնները  անյոյս սիրոյ մը արտացոլացումներն են: Ամէն պարագայի, քաղաքին գեղեցկութիւնը և անոր գեղարուեստական ժառանգութիւնը՝ միանալով համալսարանին մէջ անոր լափած համաշխարհային գրականութեան, գեղագիտական հոյակապ կնիք մը դրած են Վարուժանի բանաստեղծական մտքին վրայ:

llllllllՎարուժան կը վերադառնայ Բրգնիկ, 1909-ին և կը զբաղի ուսուցչութեամբ: Անոր ուսանողները կ’ոգեւորուին տեսնելով իրենց ուսուցիչին խանդավառութիւնը վսեմ նիւթերու հանդէպ, ինչպէս՝ գրականութիւն, արուեստներ, թատրոն, նկարչութիւն, ընկերային յառաջդիմութիւն և արդարութիւն: Վարուժան իր հոգածութեան տակ գտնուող հայ երիտասարդութեան մտահորիզոնները ընդլայնելու առաջադրանքը կը նկատէ իր առաքելութիւնը և ան այդ առաքելութեան իրագործումը կը հետապնդէ նաեւ Թոքաթի ազգային քոլէճին մէջ իր ստանձնած ուսուցչական պաշտօնավարութեան ընթացքին: Նաեւ հետագային՝ երբ ան վերստին կը յայտնուի Պոլսոյ մէջ, բայց այս անգամ իբրեւ տնօրէն Հայ Կաթողիկէ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ դպրոցին:

llllllllՅաջորդ ցուցատախտակը կը պատմէր Վարուժանի հանդիպումին մասին Արաքսիին հետ՝ պայծառամիտ երիտասարդ կին մը, որ նախ անոր քով եկած էր բանաստեղծութիւն սորվելու փափաքով: Անոնք անմիջապէս կը սիրահարուին, բայց այն տուեալը, որ Արաքսին արդէն նշանուած էր մեծահարուստ ընտանիքի մը պատկանող երիտասարդի մը հետ, նաեւ այն պարագան որ Արաքսին կու գար առաքելական բարեկեցիկ ընտանիքէ մը, մինչ Վարուժան՝ կաթողիկէ խոնարհ ընտանիքէ մը, գրեթէ պիտի խզէին յարաբերութիւնները եթէ անուանի ազատամարտիկ Սեբաստացի Մուրատը չմիջամտէր: Անոնք կ’ամուսնանան 1910-ին եւ 1912-ին արդէն ունէին երկու զաւակ՝ Վարուժնակ և Արմէն:

llllllllՑուցահանդէսին մասնակիցները այնուհետեւ ծանօթացան այն ազդեցութեան, որ 20-րդ դարու սկիզբին եւրոպական արմատական արդիապաշտ շարժումը ունեցած էր հայկական քաղաքական, հասարակական և մշակութային կեանքին վրայ: Այս գաղափարները հիմք ծառայած են Վարուժանի բանաստեղծական առաւել հասունացումին: Ան կը գրէ «Սարսուռներ»ը Վենետիկի մէջ, 1906-ին, «Ցեղին Սիրտ»ը՝ Կանտի մէջ, 1910-ին: Այս վերջին ժողովածուին մէջ Վարուժան կ’անդրադառնայ ազգային ինքնորոշումի հարցին, նաեւ՝ հայրենիքին մէջ տեղի ունեցող սարսափներուն եւ օրհասական դէպքերուն, ինչպէս նաեւ՝ կ’ողբայ անցեալի կորսուած փառքերը, առանց սակայն անտեսելու իր հաստատուն հաւատքը պայծառ ապագայի մը նկատմամբ: Անոր յաջորդ հաւաքածոն՝ «Հեթանոս երգեր»ը կը պեղէ հայ հեթանոսական անցեալը՝ փառաւորելով սիրոյ եւ հեշտասիրութեան նախնական արտայայտութիւններ, իսկ «Հացին երգը» կը փառաբանէ հայկական գիւղական կեանքին երկրային և հնագոյն ազնուութիւնը: Ցուցահանդէսին վերջաւորութեան, մութ ամպ մը եկաւ ծածկելու հանդիսատեսին հոգին, երբ ան ծանօթացաւ Վարուժանի տեղահանութեան և սպանութեան հանգամանքներուն: 24 Ապրիլ 1915-ին, այդ տխրահռչակ օրը, Վարուժան Պոլիսէն կը տարուէր Չանղըրը եւ Չանղըրըէն՝ դէպի Թիւնէյ անունով գիւղ մը, որուն ճամբուն վրայ ան պիտի հանդիպէր իր դաժան ճակատագրին՝ ոչ առաջին եւ ոչ ալ վերջին զոհը բռնութեան յորձանուտին մէջ,  որ ցեղասպանութեան ժամանակ կիրարկուած էր հայերուն նկատմամբ:

llllllllՎերջին ցուցատախտակը կը պատմէր 1958-ին Կանտի համալսարանին մէջ բանաստեղծին յիշատակին նուիրուած յուշատախտակի զետեղման հանդիսութեան մասին, նախաձեռնութեամբ՝ պելճիքահայ ուսանողներու միութեան վարչութեան: Այս ցուցատախտակին բովանդակութեան ընթերցումով, Վարուժանի կեանքին հանգրուաններով սկսած հանդիսատեսին ճամբորդութիւնը կը հասնէր իր աւարտին՝ զայն վերադարձնելով այժմ գտնուած իր քաղաքը: Ցուցահանդէսը յարգանքի պատշաճ արտայայտութիւն էր շողշողուն կեանքի մը, որ դաժանօրէն ընդհատուած էր պատմութեան մեծագոյն բարբարոս արարքներէն մէկուն ընթացքին:

Շաբաթավերջի իրադարձութիւնները իրենց աւարտին հասան ընթրիքով մը, Կանտի նշանաւոր բազմաթիւ ջրանցքներէն մէկուն եզրին: Բաժակները բարձրացան բոլոր անոնց համար, որոնք այս ձեռնարկը ո՛չ միայն կարելի դարձուցած էին, այլեւ՝ զայն պսակած մեծ յաջողութեամբ: Կենացներ խմուեցան նաեւ նոյնիքն Վարուժանի հասցէին: Երեկոն երբ կը մօտենար իր աւարտին, շատ յուզիչ էր բոլորին շուրթներէն լսել «Դանիէլ» անունը՝ մէկ անկիւնը քաղաքի մը, որ շատ բան տուած էր անոր:

[1] Դասախօսութեան ամողջական տեսագրութիւնը կը գտնուի YouTube-ի մեր կայանին վրայ: Ասոր կողքին, դասախօսութեան երկար ամփոփումը, որ գրուած է տիկին Յասմիկ Սերոբեանի կողմէ, կարելի է գտնել այս թղթակցութեան տակը:

Batı Ermenicesi Yoğunlaştırılmış Yaz Kursu 2018

       2018, Ermeni Ararştırmaları Programının “Batı Ermenicesi Yoğunlaştırılmış Yaz Kursu”, kuruluşundan bu yana geçen 5 yıllık sürede en fazla ilgiyi gören yıl oldu. Kurs, Ermeni Araştırmaları Programının, Pázmány Péter Katolik Üniversitesi ile geçen yıl kursların düzenlenmesi için işbirliği anlaşması imzalamasından bu yana ilk kez Budapeşte’de gerçekleşti.

        Budapeşte’nin Avrupa merkezindeki konumu, geçmişe oranla kursa olan ilginin artmasına neden oldu. 2018 Yaz kursuna başvuran 41 kişiden 24’ü kursa katılım gösterdi. Kurs, her zaman olduğu gibi Ermeni Araştırmaları Program müdürü Krikor Moskofian tarafından düzenlendi ve gerçekleştirildi.

       Program “Jesuits” binasında bir sınıf kiraladı ve bazı öğrencilerin güvenli bir şekilde konaklamasını sağladı. Üniversite ise, iki aylık dönemde diğer idari konularda da yardımcı oldu. Kurs, “Başlangıç” ve “Orta” olarak iki düzeyde gerçekleştirildi. Başlangıç” sınıfı Temmuz, “Orta”sınıfı ise Ağustos aylarında yapıldı. Başlangıç sınıfında toplam 15 öğrenci vardı, bunların 6’sı Macaristan, 4’ü Türkiye, 2’si ABD ve diğerleri de Bulgaristan, Almanya ve İsviçre’den gelen öğrencilerdi. Orta düzey sınıfında ise Türkiye’den 5, Fransa’dan 2, Arjantin ve ABD’den de birer öğrenci olmak üzere toplamda 9 öğrenci vardı. Toplam öğrencilerden dokuzu Ermeniydi. Kursa ilk kez olarak eski Ermeni yerleşim merkezlerinden olan Diyarbakır’dan iki  öğrenci de katıldı. ABD’den gelen bir öğrenci ise, hem Başlangıç  hem de Orta düzey kurslarını bitirdi. Öğrencilerimizden dördü, Programın kuruluş ve kursların 5. Yıldönümü dolayısıyla derslere misafir olarak katıldılar ve kendilerinden ücret alınmadı.

        Dersler, Pazartesi-Cuma arası günde 5 saat yapıldı (sınıfların daha büyük olmasından dolayı fazladan 15 er dakika eklendi) İlköğretim sınıfına Ermeni alfabesi, imla kuralları, temel zamanlar, fiil çekimleri ve isim çekimi öğretildi.

        Orta düzey sınıfında ise diğer fiil zamanları ve Batı Ermenicesinin farklı ayrıntıları üzerinde çalışıldı. Dr. Moskofian, öğrencilerin kültürel üretimler yoluyla dili öğrenmelerine yardımcı olmak için çeşitli etkileşimli yöntemler kullandı. Örneğin, her iki sınıf da Batı Ermenicesinde geleneksel ve popüler şarkılar dinlediler ve bir dizi komedi videolar izleyerek, gündelik yaşamda öğrenme fırsatını bulamayacakları ifadeleri ve kelimeleri öğrendiler.Bunlara ilaveten; Orta düzey öğrencilerine, Batı Ermenicenin mizahi tadını da alabilmeleri için Çarşamba günleri 3 film ve birtakım komedi videoları izletildi ve her hafta onlar için yararlı ifadeler içeren bir öykü  okundu. Tüm bunlar her hafta bir dosya şeklinde dağıtıldı.

       Orta sınıf öğrencilerine, Pazar günleri önceden belirlenmiş bir kafede Batı Ermenice sohbet gruplarına katılmaları sağlanarak konuşma dillerini deneyimleyip geliştirme fırsatı verildi. Orta düzeye özgü whatsapp gruplarında da  birçok konu tartışıdı, incelendi ve açıklandı.

        Berlin’de bulunan “Huşamadyan” Programı müdürü Dr: Vahe Taşçıyan da kurs döneminde Budapeşte’ye gelmişti.Bu vesileyle de kendisi Osmanlı İmparatorluğu Ermenileri hakkında bir konferans verdi. Ayrıca; Lorand Poosz, Macaristan ve Transilvanya’da Ermenilerin varlığı hakkında  bir konferans verdi. Her iki konferans da orta düzey sınıfı için öngörülmüştü.

       Kurslar boyunca birtakım çevre gezileri düzenlendi. İlk Cumartesi,her iki sınıf da Tuna kıyısındaki “Medz Yeğern-Büyük Felaket” anıtını ziyaret ettiler ve nehrin kıyısında bir gezinti yaptılar. İkinci Cumartesi, Budapeşte Ermeni Kilisesi ve Ermeni Müzesini ziyaret ettiler. Üçüncü Cumaretsi ise, günübirlik Viyana gezisi düzenlendi ve Mekhitarist Manastırı ziyaret edilerek buradaki müze, kilise ve kütüphane gezildi. Doktora tezlerini yazan bazı Orta Sınıf öğrencileri, buradaki kütüphanenin kaynaklarından yararlanma fırsatını buldular. Öğrenciler, Franz Werfel’in anıtının bulunduğu Schiller Parkı’ını da ziyaret ettiler. Gün, geleneksel bir “Viyana Kafe”sinde sona erdi.

        Her iki kursun da son gününde her öğrenci kendi seçtiği bir konuda Ermenice sunum yaptı. Her sınıf için de bir veda yemeği düzenlendi.

       Kentin coğrafi konumunun Batı ve Doğu Avrupa’dan gelen öğrenciler açısından uygun olmasından dolayı bu yıl dersler tekrar Budapeşte’de yapılacak. Aynı durum, her geçen yıl kurslara olan ilginin arttığı Türkiye için de geçerlidir. Ancak ders saatlerinde küçük değişiklikler yapılacaktır. Budapeşte’nin aşırı sıcak havası, derslerin hemen öğleden sonra yapılması için elverişli değildi. Bu bakımdan bu yıl dersler sabah erken  ve akşamüstü olmak üzere iki bölümde yapılacak.

 

Ermeni Araştırmaları Programı,”Gomidas Vakfı” ve özellikle Ara Sarafian’a manevi ve işlevsel desteğinden dolayı teşekkür eder.

Pazmany Peter Katolik Üniversitesine de Budapeşte’deki kurslara verdiği destek ve yardımlar için şükranlarımızı sunarız. Programa verdikleri destek için de; Dr: Balint Kovacs, Dr: Nora Degi, Kinga Fegyo, Zsuzsanna Angyal ve Dr: Sam Mohamad’a özel teşekkürlerimizi sunarız.

Son olarak da Ermeni Araştırmaları Programı olarak birkaç öğrencinin bursunu karşılayan ve ismini açıklamayan bağışçıya teşekkür ederiz.

Son dört yıldan beri kesintisiz desteğini sürdürerek bu çalışmanın da gerçekleşmesini sağlayan Calouste Gulbenkian Vakfı’n Ermeni Toplulukları Dairesine ise en derin takdirlerimizi sunarız.

Cours d’été intensifs en Arménien occidental 2018

Le cours d’été intensif du Programme d’Études Arméniennes en Arménien occidental a suscité le plus grand intérêt en 2018 depuis son inception il y a cinq ans. Le cours a eu lieu à Budapest pour la première fois depuis que le Programme d’Études Arméniennes a signé un accord de coopération avec l’Université catholique Pázmány Péter, ce qui a facilité l’organisation des cours l’année dernière. L’emplacement de Budapest au centre de l’Europe et l’abordabilité de la ville ont attiré un plus grand nombre d’étudiants qu’auparavant. En 2018, il y a eu 41 applications pour les cours d’été intensifs, auxquels finalement 24 personnes ont participé. Comme d’habitude, les cours ont été conçus et enseignés par Dr. Krikor Moskofian, fondateur et directeur du Programme d’Études Arméniennes.

 

Le Programme a loué une salle de classe dans le bâtiment des Jésuites et trouvé un logement pour certains étudiants à côté. L’Université a également offert son aide pour d’autres problèmes administratifs au cours de la période estivale de deux mois.

 

Le cours était divisé en deux classes: élémentaire et intermédiaire. La classe élémentaire a été enseignée en juillet et la classe intermédiaire en août. 15 élèves ont fréquenté l’élémentaire, dont six originaires de la Hongrie, quatre de la Turquie, deux de l’Amérique et un chaque de la Bulgarie, de l’Allemagne et de la Suisse. Neuf étudiants se sont inscrits à la classe intermédiaire: cinq de la Turquie, deux de la France et un chaque de l’Argentine et de l’Amérique. Parmi les étudiants des deux cours, neuf étaient d’origine arménienne. C’était aussi la première fois que le cours recevait des étudiants de l’Arménie historique, car deux étudiants dans la classe élémentaire venaient de la communauté arménienne de Dikranagerd (Diyarbekir). En outre, l’un des étudiants d’Amérique a terminé les cours élémentaire et intermédiaire. Enfin, quatre de nos étudiants ont été invités aux cours en tant qu’invités pour célébrer le 5e anniversaire du programme et des cours, et ils ont été exemptés des frais de scolarité.

 

Les cours ont eu lieu tous les jours pendant cinq heures et demie, du lundi au vendredi (quinze minutes supplémentaires ont été ajoutées pour permettre aux classes d’augmenter). Les élèves de l’élémentaire ont appris l’alphabet arménien, l’orthographe arménienne occidentale, les temps de base, la conjugaison des verbes et la déclinaison des noms. La classe intermédiaire couvrait d’autres temps et des caractéristiques plus nuancées de la langue arménienne occidentale. M. Moskofian a eu recours à diverses méthodes interactives pour aider les étudiants à apprendre la langue au moyen de produits culturels. Par exemple, les deux classes ont écouté des chansons folkloriques et populaires arméniennes occidentales et ont visionné un certain nombre de courtes vidéos humoristiques à travers lesquelles elles ont appris des expressions et des mots auxquels elles n’auraient autrement pas été exposées. De plus, la classe intermédiaire a visionné trois films arméniens occidentaux, un chaque mercredi, ainsi que des vidéos de comédie, afin de se faire une idée de l’humour arménien occidental, ainsi qu’une histoire à lire chaque semaine, accompagnée d’une feuille d’expressions utiles: toutes ces ressources ont été compilées dans un dossier qui a été distribué aux étudiants chaque semaine.

 

Les étudiants de niveau intermédiaire ont également eu la possibilité de mettre en pratique et d’améliorer leurs compétences linguistiques acquises à la ‘Society of Western Armenian Speakers’, organisée tous les dimanches, au cours de laquelle ils discutaient de divers sujets de la langue dans un café désigné. D’autres questions et problèmes liés à la langue ont été soulevés, discutés et expliqués sur des groupes WhatsApp pour la classe intermédiaire.

 

Dr. Vahé Tachjian, actuellement directeur du projet Houshamadyan basé à Berlin, était en voyage à Budapest au moment des cours. Profitant de cette opportunité, il a pu donner une conférence sur l’histoire arménienne ottomane. En plus de cette conférence, Lorand Poosz a donné une présentation sur l’histoire et la présence des Arméniens en Hongrie et en Transylvanie. Les deux séminaires ont été organisés pour la classe intermédiaire.

 

Tout au long des cours, plusieurs visites ont été organisées pour profiter le plus possible des environs culturels. Des visites des deux classes ont été organisées pour le premier samedi au mémorial du Génocide, situé sur les rives du Danube, ainsi qu’une visite fluviale du Danube. Le deuxième samedi, les étudiants ont visité l’église arménienne et le musée arménien de Budapest. Le troisième samedi a été consacré à une excursion d’une journée à Vienne où les étudiants ont visité le monastère Mkhitariste et son musée, son église et sa bibliothèque adjacents, où ils se sont familiarisés avec le patrimoine arménien. Un certain nombre d’étudiants de niveau intermédiaire rédigeaient leur thèse de doctorat à l’époque et ont utilisé la bibliothèque en accédant à des sources pour leurs travaux universitaires. Les étudiants ont également visité le parc Schiller, où se trouve le mémorial de l’écrivain autrichien Franz Werfel, auteur du célèbre roman «Quarante jours de Musa Dagh». L’excursion d’une journée s’est terminée dans un café viennois traditionnel où les étudiants ont eu l’occasion de goûter à la confiserie locale et à des mets sucrés.

 

La dernière journée de chaque cours s’est terminée par une présentation en Arménien occidental par chaque étudiant sur des sujets qui les passionnaient. Un dîner d’adieu a été organisé pour chaque classe avant leur départ.

 

Cette année, à nouveau, auront lieu à Budapest. Sa situation géographique était pratique pour les étudiants d’Europe occidentale et orientale, ainsi que de la Turquie, où les cours suscitent de plus en plus d’intérêt. Les horaires des cours changeront un peu, toutefois. L’été à Budapest a été jugé trop chaud pour des cours en milieu d’après-midi. Ainsi, cette année, les cours se dérouleront en deux temps: plus tôt le matin et plus tard dans l’après-midi, afin d’éviter les heures les plus chaudes.

 

Le Programme d’études arméniennes voudrait remercier l’Institut Gomidas, et en particulier Ara Sarafian, pour son soutien moral et pratique.

Nous exprimons également notre gratitude à l’Université catholique Pázmány Péter pour avoir facilité les cours à Budapest. Nous remercions tout particulièrement Dr. Bálint Kovács, Dr. Nora Degi, Kinga Fegyó, Zsuzsanna Angyal et Dr. Sam Mohamad, qui ont tous soutenu le programme.

En outre, le Programme d’Études Arméniennes souhaite remercier le donateur anonyme qui a contribué aux bourses d’études de certains étudiants.

Nous tenons également à exprimer notre profonde gratitude pour le soutien continu que le département des communautés arméniennes Fondation Calouste Gulbenkian a apporté au cours des quatre dernières années pour rendre ce travail possible.

Արեւմտահայերէնի Խտացեալ Ամառնային Դասընթացներ 2018

լլլլլլլլ Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրի արեւմտահայերէնի ամառնային խտացեալ դասընթացքին հանդէպ հետաքրքրութիւնը անոր հնգամեայ գոյութեան ամենաբարձր ցուցանիշը վայելեց 2018-ին։ Պուտափեշտի Փազմանի Փեթեր Կաթողիկէ Համալսարանի հետ համագործակցութեան համաձայնագիր մը ստորագրելէ ետք, առաջին անգամ ըլլալով դասընթացքը տեղի ունեցաւ Հունգարիոյ մայրաքաղաքին մէջ, ուր համալսարանը իր օժանդակութիւնը բերաւ կազմակերպական աշխատանքներուն։ Պուտափեշտի ունեցած դիրքը կեդրոնական Եւրոպայի մէջ եւ անոր մատչելիութիւնը իբրեւ քաղաք արթնցուցին ուսանողներու ամենաբարձր թիւի մը հետաքրքրութիւնը՝ եթէ բաղդատենք անցեալի հետ։ Արդարեւ, 2018-ին ամառնային դասընթացքին դիմած էր 41 հոգի, որոնցմէ 24-ը ի վերջոյ մասնակցեցան։ Ըստ սովորականին, դասընթացքը նախագծեց ու դասաւանդեց Հայկական Ուսմանց Ծրագիրի հիմնադիր ու տնօրէն Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանը։
լլլլլլլլ Ծրագիրը դասարան մը վարձած էր յիսուսեաններու շէնքին մէջ եւ կարգ մը ուսանողներու կեցութիւնը ապահոված՝ մերձակայքը։ Համալսարանը նաեւ օժանդակեց այլ վարչական հարցերու լուծումին՝ ամառուան երկու ամիսներուն ընթացքին։
լլլլլլլլ Դասընթացքը երկու մակարդակներու բաժնուած էր՝ սկսնակ եւ միջնակարգ։ Սկսնակ մակարդակի դասերը Յուլիսին էին, իսկ միջնակարգ մակարդակի դասերը՝ Օգոստոսին։ Սկսնակ դասարանը 15 ուսանող ունէր, վեցը՝ Հունգարիայէն, չորսը՝ Թուրքիայէն, երկուքը՝ Միացեալ Նահանգներէն, իսկ Պուլկարիայէն, Գերմանիայէն եւ Զուիցերիայէն մէկական ուսանող եկած էր։ Միջնակարգ դասարանի պարագային, 9 ուսանող արձանագրուած էր (Թուրքիայէն՝ հինգ, Ֆրանսայէն երկու, Արժանթինէն՝ եւ ԱՄՆ-էն՝ մէկ)։ Ուսանողներու ընդհանուր թիւէն ինը հոգին հայկական ծագում ունէր։ Առաջին անգամն էր նաեւ, որ դասընթացքը պատմական Հայաստանէն ուսանող կ՚ունենար, քանի որ սկսնակ դասարանի երկու ուսանողներ Տիգրանակերտի (Տիարպեքիր) հայկական համայնքէն եկած էին։ Աւելի՛ն, Միացեալ Նահանգներէն եկած ուսանողներէն մէկը թէ՛ սկսնակ եւ թէ՛ միջնակարգ մակարդակները ամբողջացուց։ Վերջապէս, Ծրագիրի հնգամեակին առիթով, մեր ուսանողներէն չորսը դասընթացքին իբրեւ հիւր մասնակցեցան՝ զերծ մնալով կրթաթոշակի վճարումէն։
լլլլլլլլ Դասերը տեղի ունեցան Երկուշաբթիէն մինչեւ Ուրբաթ, օրական հինգ ժամ (յաւելեալ 15 վայրկեան յատկացուեցաւ, դասարաններու աւելի մեծ չափին պատճառով)։ Սկսնակ դասարանի դասաւանդումը կ՚ընդգրկէր այբուբենը, դասական ուղղագրութիւնը, բայական հիմնական ժամանակները, խոնարհում եւ հոլովում։
լլլլլլլլ Միջնակարգ դասարանը զբաղեցաւ ուրիշ բայական ժամանակներով եւ արեւմտահայերէնի տարբեր նրբերանգներով։ Տոքթ. Մոսկոֆեան զանազան փոխգործօն մեթոտներ օգտագործեց՝ ուսանողներուն օգնելով լեզուն սորվիլ մշակութային արտադրութեան միջոցով։ Օրինակ՝ երկու դասարանները արեւմտահայերէն ժողովրդական երգեր մտիկ ըրին եւ շարք մը կարճ կատակերգութիւններ դիտեցին, ու այսպէսով սորվեցան արտայայտութիւններ ու բառեր, որոնց այլապէս ծանօթանալու առիթ պիտի չունենային։ Յաւելուածաբար, միջնակարգ դասարանը Չորեքշաբթի օրերուն դիտեց երեք արեւմտահայերէն շարժանկարներ, որոնց պէտք է աւելցնել կատակերգութիւններու տեսերիզները՝ արեւմտահայերէն զուարթախոհութեան համը առնելու համար, եւ իւրաքանչիւր շաբաթ կարդացուած պատմուածքը՝ օգտակար արտայայտութիւններու էջով մը։ Այս բոլոր նիւթերու թղթապանակները կը բաժնուէին իւրաքանչիւր շաբաթ։
լլլլլլլլ Միջնակարգ մակարդակի ուսանողներուն նաեւ առիթը տրուեցաւ լեզուական իրենց ձիրքերը փորձելու եւ ուժեղացնելու Արեւմտահայախօսներու Ընկերակցութեան հանդիպումներու ընթացքին, որ ամէն Կիրակի տեղի ունեցաւ՝ տարբեր նիւթեր քննարկելով նախապէս ճշդուած սրճարանի մը մէջ։ Այլ նիւթեր արծարծուեցան, քննարկուեցան ու բացատրուեցան՝ միջնակարգ մակարդակի համար հաստատուած յատուկ WhatsApp-ի խումբի միջոցաւ։
Տոքթ. Վահէ Թաշճեան, որ Պերլինի «Յուշամատեան» ծրագիրի տնօրէնն է, Պուտափեշտ ժամանած էր դասընթացքի ժամանակ։ Այս առիթով, ան դասախօսութիւն մը տուաւ Օսմանեան կայսրութեան հայերու մասին։ Ասկէ զատ, Լորանտ Փուժ դասախօսեց Հունգարիոյ եւ Թրանսիլվանիոյ մէջ հայերու ներկայութեան մասին։ Երկու դասախօսութիւնները նախատեսուած էին միջնակարգ մակարդակին համար։
լլլլլլլլ Կարգ մը շրջապտոյտներ կազմակերպուեցան դասընթացքներուն ընթացքին։ Առաջին Շաբաթ օրը, երկու դասարանները այցելեցին Մեծ Եղեռնի յուշարձանը, որ Տանուբի եզերքը կը գտնուի, եւ կատարեցին զբօսապտոյտ մը գետին վրայ։ Երկրորդ Շաբաթ օրը, ուսանողները այցելեցին Պուտափեշտի հայ եկեղեցին եւ հայկական թանգարանը։ Երրորդ Շաբաթ օրը, միօրեայ պտոյտ մը կատարեցին Վիեննա, ուր Մխիթարեան վանքը այցելեցին՝ յարակից թանգարանով, եկեղեցիով եւ գրադարանով։ Միջնակարգ մակարդակի ուսանողներուն մէկ մասը, որոնք իրենց տոքթորական աւարտաճառերը կը գրէին, գրադարանի աղբիւրներէն օգտուելու առիթը ունեցան։ Ուսանողները նաեւ այցելեցին «Շիլէր» հանրային պարտէզը, ուր Ֆրանց Վերֆէլի յուշարձանը կը գտնուի։ Օրը իր աւարտին հասաւ վիեննական աւանդական սրճարանի մը մէջ։
լլլլլլլլ Իւրաքանչիւր դասընթացքի վերջին օրը, ամէն ուսանող իր նախընտրած նիւթով զեկուցում մը ներկայացուց արեւմտահայերէնով։ Հրաժեշտի ընթրիք մըն ալ կազմակերպուած էր իւրաքանչիւր դասարանի համար։
լլլլլլլլ Այս տարի, դասերը կրկին տեղի պիտի ունենան Պուտափեշտի մէջ։ Քաղաքին աշխարհագրական տեղադրութիւնը զայն յարմար կը դարձնէ արեւմտեան եւ արեւելեան Եւրոպայէն եկող ուսանողներու համար։ Նոյնը կարելի է ըսել Թուրքիոյ պարագային, ուր դասընթացներուն հանդէպ հետաքրքրութիւնը տարուէ տարի կ՚աճի։ Դասաժամերը, սակայն, թեթեւ փոփոխութիւն մը պիտի կրեն։ Պուտափեշտի ամառը չափազանց տաք էր՝ յետմիջօրէի կէսերուն դաս ընելու համար։ Հետեւաբար, այս տարի, դասերը երկուքի պիտի բաժնուին եւ տեղի պիտի ունենան վաղ առաւօտեան եւ աւելի ուշ յետմիջօրէին՝ տաքէն խուսափելու նպատակով։

        Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրը կ՚ուզէ շնորհակալութիւն յայտնել «Կոմիտաս» հիմնարկին եւ յատկապէս Արա Սարաֆեանին՝ իր բարոյական ու գործնական աջակցութեան համար։
       Մեր երախտագիտութիւնը կը յայտնենք նաեւ Փազմանի Փեթեր Կաթողիկէ Համալսարանին, որ օգնեց Պուտափեշտի դասընթացներու կայացումին։ Յատուկ շնորհակալութիւններ՝ Տոքթ. Պալինթ Քովաչին, Տոքթ. Նորա Տեկիին, Քինկա Ֆեկիոյին, Ժուժաննա Անկեալին եւ Տոքթ. Սամ Մոհամատին, որոնք զօրավիգ կանգնեցան ծրագիրին։
        Վերջապէս, Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրը կ՚ուզէ շնորհակալութիւն յայտնել անանուն նուիրատուի մը, որ ուսանողներու մէկ քանիի կրթաթոշակին իր նպաստը բերաւ։
        Կ՚ուզենք նաեւ մեր խորին երախտագիտութիւնը յայտնել վերջին չորս տարիներուն Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան հայկական բաժանմունքի անընդհատ աջակցութեան համար, որ այս աշխատանքը կարելի դարձուցած է։  

Summer Intensive Courses in Western Armenian 2018

The Programme of Armenian Studies’ Summer Intensive Course in Western Armenian received its highest show of interest in 2018 since the inception of the course five years ago. The course took place in Budapest for the first time since the Programme of Armenian Studies signed a cooperation agreement with the Pázmány Péter Catholic University, which helped to facilitate the organisation of the courses last year. Budapest’s location in the centre of Europe and its affordability as a city attracted a higher number of students than ever before. 2018 saw 41 applications to the Summer Intensive Courses, out of which 24 individuals eventually participated. As usual, the courses were designed and taught by Dr Krikor Moskofian, Founder and Director of the Programme of Armenian Studies.

The Programme rented a classroom at the Jesuits’ building and secured accommodation for some students next door. The University also assisted with other administrative issues over the two-month summer period.

The course was split into two classes: Elementary and Intermediate. The Elementary class was taught over July and the Intermediate class in August. 15 students attended the Elementary class, of whom six were local to Hungary, four were from Turkey, two from America, and one each from Bulgaria, Germany and Switzerland. Nine students signed up to the Intermediate class: five from Turkey, two from France, and one each from Argentina and America. Nine of the students on both courses were of Armenian origin. This was also the first time that the course received students from Historic Armenia, as two students, who joined the Elementary class, came from the Armenian community in Dikranagerd (Diyarbekir). Moreover, one of the students from America completed both the Elementary and Intermediate classes. Finally, four of our students were invited to the courses as guests to celebrate the 5th anniversary of the Programme and of the courses, and they were exempt from tuition fees.

Classes took place every day for five and a half hours from Monday to Friday (an extra fifteen minutes was added to allow for the larger size of the classes). The Elementary class was taught the Armenian alphabet, Western Armenian orthography, the basic tenses, verb conjugation and noun declension. The Intermediate class covered a number of other tenses and more nuanced characteristics of the Western Armenian language. Dr Moskofian used a variety of interactive methods to help the students learn the language through cultural products. For instance, both classes listened to Western Armenian folk and popular songs, and they watched a number of short comedy videos through which they learnt expressions and words that they otherwise would not have been exposed to. In addition, the Intermediate class watched three Western Armenian films, one each Wednesday, as well as the comedy videos, to get a flavour of Western Armenian humour, as well as a short story to read each week along with a sheet of useful expressions: all these resources were compiled into a folder which was distributed to the students every week.

Intermediate-level students were also given the chance to practise and enhance their acquired language skills at the Society of Western Armenian Speakers, which was organised every Sunday, where they would discuss various topics in the language at a designated café. Further questions and language-related issues were raised, discussed and explained on WhatsApp groups for the Intermediate class.

Dr Vahé Tachjian, who is currently the Project Director of the Berlin-based Houshamadyan Project, was on a trip to Budapest at the time of the courses. Taking advantage of this opportunity, he was able to give a lecture about Ottoman Armenian history. In addition to this lecture, Lorand Poosz gave a presentation on the history and presence of Armenians in Hungary and Transylvania. Both seminars were arranged for the Intermediate class.

Throughout the courses, a number of tours were organised to make the most of the cultural surroundings. Tours for both classes were arranged for the first Saturday to the Genocide memorial, located on the shores of the Danube, as well as a river tour of the Danube. On the second Saturday, the students visited the Armenian Church and Armenian Museum of Budapest. The third Saturday involved an exciting one-day trip to Vienna where students visited the Mkhitarist Monastery and its adjoined museum, church and library, where they became familiar with the Armenian heritage. A number of the Intermediate-level students were writing their PhD theses at the time and made use of the library by gaining access to sources for their academic work. Students also visited Schiller Park, which holds the memorial to Franz Werfel, the Austrian writer who authored the famous novel “Forty Days of Musa Dagh”. The day trip ended in a traditional Viennese café where students had a taste of the local confectionary and sweet delicacies.

The final day of each course ended with presentations in Western Armenian by each student on topics that they felt passionate about. A farewell dinner was organised for each class before they parted ways.

The courses this year will again take place in Budapest. Its geographic location made it convenient for students to come from both Western and Eastern Europe, as well as from Turkey, where interest in the courses is growing year by year. The times of the lessons, however, will change slightly. The summer in Budapest was felt to be too hot for lessons in the middle of the afternoon. Thus, this year, lessons will take place in two parts: earlier in the morning and later in the afternoon, in order to avoid the hottest hours.

The Programme of Armenian Studies would like to thank the Gomidas Institute, and Ara Sarafian in particular, for his moral and practical support.

We also extends our gratitude to Pázmány Péter Catholic University for helping to facilitate the courses in Budapest. Special thanks go to Dr Bálint Kovács, Dr Nora Degi, Kinga Fegyó, Zsuzsanna Angyal and Dr Sam Mohamad who all supported the programme.

In addition, we wish to thank the anonymous donor who contributed towards the scholarships of some of the students.

We would also like to express our utmost appreciation for the uninterrupted support that the Armenian Communities Department of the Calouste Gulbenkian Foundation has given over the past four years to make this work possible.

Western Armenian in the 21st Century

(more…)