Programme of Armenian Studies

Home » Uncategorized » Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն 2019

Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն 2019

llllllllՄայիսեան մեղմ ու հանդարտ շաբաթավերջ մը, Եւրոպայի տարբեր շրջաններէն ժամանած հայկական համայնքներու անդամներ, ինչպէս նաեւ՝ հայկական ժառանգութեամբ եւ գրականութեամբ հետաքրքրուած մարդիկ, ուղղուեցան Պելճիքայի Կանտ Համալսարանը՝ ներկայ գտնուելու Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրի նախաձեռնած եւ «Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն» շարքի անդրանիկ ձեռնարկին: Երկօրեայ այս ձեռնարկին վայր ընտրուած էր համալսարանին դասախօսութիւններու Աուլա մեծ հանդիսասրահը: Վարուժան 20-րդ դարու առաջին տասնամեակին ուսանող էր Կանտի Համալսարանը եւ այս էր հիմնական դրդապատճառը, որ Հայագիտական Ուսմնանց Ծրագիրի տնօրէն ու հիմնադիր եւ «Դանիէլ Վարուժան Տարեկան Դասախօսութիւն» ձեռնարկը մտայղացող՝ Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեան համագործակցէր համալսարանին հետ դասախօսական այս շարքը սկսելու համար: Այսուհանդերձ, դասախօսական այս ձեռնարկը կարելի պիտի չըլլար իրագործել առանց մեր նուիրատուներուն՝ Րաֆֆի և Անելքա Արսլանեաններու եւ Անտրէ Կումիւշճեանի, ինչպէս նաև՝ մեր վաղեմի աջակիցին՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան առատաձեռն օժանդակութեան: Ծրագիրը նաեւ երախտապարտ է Կանտի համալսարանին՝ իր բարոյական ու գործնական աջակցութեան և հիւրընկալութեան համար: «Երկիր եւ Մշակոյթ»ի (Պրիւքսէլի մասնաճիւղ) և Կանտի մէջ գործող «Հայասա» ուսանողական կազմակերպութեան մասնակցութիւնը նոյնպէս կարեւոր նշանակութիւն ունեցաւ, ինչպէս նաև՝ Ծրագիրի երկարամեայ բարեկամներու՝ Շողեր Մարկոսեանի և Մովսէս Տէր Գէորգեանի աջակցութիւնը:

llllllllՈւրբաթ, 3 Մայիսին ցուցադրուեցաւ «Դանիէլ» շարժապատկերը, բեմադրութեամբ՝ Կարօ Պէրպէրեանի, Rebel Republic Films: Տաթեւիկ Այվազեան շարժապատկերի նկարահանումի աշխատանքներուն միացած էր իբրեւ օգնական Պէրպէրեանին՝ օժանդակելու արեւմտահայ բանաստեղծի մը մասին շարժապատկերի մը պատրաստութեան լեզուական հարցերուն, բայց արտադրութեան ընթացքին անոր ունեցած դերակատարութիւնը արագօրէն զարգանալով, ան վերածուած էր «բանաստեղծութիւն արտադրող»ի մը, կոչումը մը՝ որ լաւապէս կը բնորոշէ անոր դերակատարութիւնը: «Կ’ուզեմ, որ մարդիկ տեսնեն բանաստեղծին զգայական եւ գեղեցիկ կողմը` Դանիէլ Վարուժան ռոքի աստղը»:

llllllllԹրքահայ դերասան Եղիա Աքկուն ստանձնած է Վարուժանի ձայնին կատարումը՝ նուար ֆիլմի ոճով բանաստեղծին ձերբակալութիւնը թատերականացուցած այս կարճ շարժապատկերին մէջ: «Տիգրան Գաբոյեանը, որ Դանիէլի դերը կը խաղայ շարժապատկերին մէջ, Հայաստանի թատրոնի առաջնակարգ դերասաններէն մէկն է, բայց Վարուժանի ձայնը պէտք էր արեւմտահայ ըլլար», – կը բացատրէ Այվազեյան, աւելցնելով՝ «իսկ քիչ են այն դերասանները, որոնք նոյնիսկ արեւմտահայերէնով կրնան արտասանել տողերը՝ դեռ առանց նշելու այդ տողերուն մէջ գտնուող զգացողութեան արտայայտութիւնը, բայց Եղիան աւելին կրցաւ իրագործել. իր լոկ ձայնային խաղարկութեամբ, ան եղա՛ւ Վարուժան»: Աքկուն այս առիթով յատուկ ժամանած էր Պոլիսէն՝ ներկայ գտնուելու Կանտի մէջ շարժապատկերին ցուցադրութեան, եւ այդ երեկոյեան ան ներկաներուն հրամցուց Վարուժանի գործերէն քանի մը այլ նմուշներ:

llllllllՄէկ տարի շարժապատկերը շրջագայած եւ ցուցադրուած էր միջազգային մայրաքաղաքներու մէջ, բայց Այվազեանին համար անոր ցուցադրութիւնը Կանտի մէջ մեծ արժէք կը ներկայացնէր, վայր մը՝ որ շատ կարեւոր եղած է Վարուժանին համար: «Արդեօք ան պատկերացուցա՞ծ էր», – կ’ըսէ ան, – «որ հարիւր տարի ետք այն օրերէն, երբ ան կը գտնուէր հոն, այդքա՛ն մարդ պիտի գար Կանտ՝ իր յիշատակը նշելու համար»: Յիրաւի, շարժապատկերի պարզ ցուցադրութիւն մը չէր եղածը. հանդիսատեսները կը բաղկանային զանազան երկիրներէ եկած վաստակաշատ արուեստագէտներէ եւ ակադեմականներէ՝ մեծ բանաստեղծին հանդէպ յարգանքի այս արտայայտութիւնը դարձնելով աւելի յատկանշական:

llllllllՇարժանկարը կը բովանդակէ Վարուժանի կարգ մը բանաստեղծութիւնները, կարդացուած Աքկունի կողմէ, ինչպէս նաեւ՝ Պէն Հոճսընի «Անջնջելի» (Indelible) բանաստեղծութիւնը, արտասանուած՝ Շոն Պենի կողմէ, որ կը պատմէ ֆիլմին իրադարձութիւնները: Հոճսըն բանաստեղծ է եւ «Դանիէլ» շարժապատկերին նկարահանումի ղեկավարը, իսկ անոր սրտաշարժ բանաստեղծութիւնը զուգահեռներ կը գծէ Ցեղասպանութեան եւ Ողջակիզումին միջեւ: «Ան այն ոչ հայն է, որ կրցած է ցաւը զգալ նոյն խորքով, ինչպէս մեզմէ իւրաքանչիւրը՝ հազուագիւտ կարողութիւն մը», կ’ըսէ Այվազեան: Երեկոն փակուեցաւ անգլերէնով և արեւմտահայերէնով կարդացուած փունջ մը բանաստեղծութիւններու ունկնդրութեամբ, ինչպէս նաեւ՝ հեղինակին կողմէ «Անջնջելի» (Indelible) բանաստեղծութենէն հատուածներու ընթերցումով: «Յաջորդ օրը նախատեսուած շարժապատկերին ցուցադրութիւնը Աուլա դասախօսական սրահին մէջ, ուր Վարուժանին աւարտական հանդէսը կրնար տեղի ունեցած ըլլար, անզուգական պատիւ է»,  կ’ըսէ Այվազեան՝ աւելցնելով, որ երբ բոլոր հիւրերը շենքէն դուրս եկած են, ինք և Պէրպէրեանը նստած են առանձին եւ ունկնդրած Աքկունը, որ այլ բանաստեղծութիւններ կարդացած է Վարուժանէն եւ աւելի քան մէկ դարով զիրենք փոխադրած է ժամանակին մէջ դէպի անցեալ, մինչ իրենց ականջները կ’ողողուէին արեւմտահայերէն բառերով:

llllllllԲուն դասախօսութիւնը տեղի ունեցաւ շաբաթ օրը: Դասախօսութենէն առաջ խօսք առին եւ ներկաները ողջունեցին Կանտ Համալսարանի գիտաշխատող, ձեռնարկի համակազմակերպիչ Փրոֆ. Տոքթ. Փիթըր վան Նուֆըլընը և Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանը: Այնուհետեւ բեմ բարձրացաւ սփիւռքահայ հանրածանօթ բանաստեղծ, արձակագիր, գրաքննադատ և մտաւորական Գրիգոր Պըլտեանը:

llllllll«Տեսայ Եւրոպան:» Դանիէլ Վարուժան եւ պատկերի քանդումի ժամանակը», վերնագրուած Պըլտեանի դասախօսութիւնը կեդրոնացած էր Վարուժանի՝ Վենետիկի և Կանտի մէջ ուսանած շրջանին այս երկու քաղաքներու ձգած ազդեցութեան անոր անձին եւ գրականութեան վրայ: Ինչպէս որ Վարուժան կը նշէ իր նամակներուն մէջ, Վենետիկը, ուր ան հանդիպած էր Թիցեանի գունագեղ յորդութեան, եւ Կանտը, ուր ան ծանօթացած էր Վան Տայքի և իրապաշտ վարպետներու «բարբարոս իրապաշտութեան», մեծ ազդեցութիւն ունեցած են անոր գործին վրայ: Եւրոպական գեղանկարչութեան այս աւանդոյթներուն մէջ Վարուժանի մխրճումը կազմած է հիմքը անոր բանաստեղծութեան: Մասնաւորաբար Թիցեանի գործերուն մէջ անոր գտած գոյները իրեն կը յիշեցնէին Անատոլիան: Հակառակ անոր, որ ան դիւթուած էր Եւրոպայի մէջ իր շուրջ գտած մշակոյթով, Վարուժան յաճախ իր գիւղին կարօտախտովը կը տառապէր: Վարուժանի վենետիկեան և կանտեան փորձառութիւնները զինք առաջնորդած էին մտածելու իր սեփական արուեստին մասին՝ պատկերներու ոսպնեակին ընդմէջէն, որ իրեն համար դարձած էր առանցքային՝ առանց որուն «անկարելի էր նոյնիսկ մտածել», ինչպէս որ ան կ’ըսէր 1911-ին գրուած նամակի մը մէջ:

llllllllՄիայն երկար ումպով մը ֆլաման իրապաշտութեան կախարդական ջուրէն խմելէ ետք, Վարուժան սկսած է բանաստեղծութիւններ գրել իր երկրին ցնցող դէպքերուն մասին, ներառեալ՝ Ատանայի կոտորածը: Ան մասնաւորաբար շահագրգռուած էր պատկերներու ունենալիք դերակատարութեամբ նման վայրագութիւններու մասին գրելու ատեն: Իր դասախօսութեան մէջ, Պըլտեան այս տիպի իրապաշտութեան դրսեւորումներ գտաւ Ատանայի կոտորածին մասին Վարուժանի գրութիւններուն մէջ, ուր՝ տարբերուելով Ողջակիզումէն ետք զարգացած գրութիւններէն, հարցական էր այն, թէ ինչպէ՞ս կարելի էր կառուցել պատկերներ, որոնք հարազատօրէն կը փոխանցէին նման դէպքերու սարսափը: Պատասխանը Վարուժանի համար ոչ թէ կառուցելն էր, այլ քանդել պատկերները, ինչպէս որ կ’ընէ պատմողը «Կիլիկեան Մոխիրներուն» մէջ՝ հերքելով պատկերին եւ իրադարձութեան առկայութիւնը իրական կեանքի մէջ:[1]

llllllllԴասախօսութենէն ետք, հիւրերը հրաւիրուեցան բաժակ մը գինիի՝ միաժամանակ ըմբոշխնելով Դանիէլ Վարուժան Առասպելը՝ բանաստեղծին կեանքին նուիրուած ցուցահանդէսին ընդմէջէն, զոր բծախնդրօրէն պատրաստած էր պաղեստինահայ արուետագիտուհի Գայիանէ Անդրէասեանը: Քանի մը ցուցատախտակներու վրայ Տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանի կողմէ անգլերէնով եւ արեւմտահայերէնով գրուած բացատրականները ներկաները առաջնորդեցին Վարուժանի կեանքին հիմնական հանգրուաններով՝ սկսեալ իր ուսուցչական ասպարէզէն մինչեւ իր արտերկիր ուսումը, անոր վերադարձը հայրենիք և ողբերգական մահը՝ իբրեւ զոհ Հայոց Ցեղասպանութեան:

llllllllՑուցահանդէսին բացատրականները, որոնք կ’ընկերանային Անդրէասեանի միախառն պատկերներուն, արգասիքն էին Տոքթ. Մոսկոֆեանի խնամուած աշխատասիրութեան: Հետեւելով բանաստեղծին կեանքի հոլովոյթին՝ երթը կը սկսի անոր մանկութենէն՝ իբրեւ պատմական Հայաստանի Բրգնիկ գիւղի խոնարհ ընտանիքի մը զաւակը: Կը ներկայացուի Վարուժանի հայրենի գիւղի բնական գեղեցկութիւնը բաղդատած շրջապատի տգեղութեան հետ՝ յատկանշուած անարդարութեամբ եւ հայերու հանդէպ այդ շրջանին կատարուած հալածանքներով: Մօրը հետ Պոլիս այցելութիւնը, ուր կը հանդիպի շինծու մեղադրանքներով բանտարկուած հօրը, կը դառնայ ներշնչումի առիթ  Հօրս Բանտին Մէջ բանաստեղծութեան: Վարուժան կը մնայ Պոլիս, նախ իբրեւ Բերայի Մխիթարեան նախակրթարանի, ապա՝ Մխիթարեան գիշերօթիկ դպրոցի աշակերտ:

llllllllԱպա իր ուսումը շարունակելու համար ան կ’երթայ Վենետիկ՝ Մուրատ Ռաֆայէլան վարժարանը, ուր կը հրապարակէ իր առաջին բանաստեղծութիւնը Մխիթարեաններու «Բազմավէպ» ամսագիրին մէջ: Մխիթարեան վանականներուն ուղղուած իր յանձնարարական նամակին մէջ Վարուժանի հայ գրականութեան ուսուցիչը երիտասարդ բանաստեղծը կը համեմատէ արեւմտահայ ռոմանթիկ գրականութեան յայտնի դէմքերէն մէկուն հետ՝ գրելով «նոր Մկրտիչ Պեշիկթաշլեան մը կը ղրկեմ, լաւ նայեցէ՛ք»: Յետոյ կը ներկայացուի Վարուժանի մեկնումը Վենետիկէն դէպի Կանտի Համալսարանը, ուր պիտի հետեւէր քաղաքական եւ հասարակական գիտութիւններու, տնտեսագիտութեան և գրականութեան: Կանտի մէջ ականատես կ’ըլլանք բանաստեղծին նիւթական դժուարութեան եւ ամիսը հարիւր ֆրանք կրթանպաստ ապահովելու համար մղած անոր պայքարին, ապա զգացական տագնապին՝ պելճիքացի կնոջ մը յայտնած իր սէրը մերժուելէ ետք: Կ’ենթադրուի, որ «Լքում» եւ «Տրտունջք» բանաստեղծութիւնները  անյոյս սիրոյ մը արտացոլացումներն են: Ամէն պարագայի, քաղաքին գեղեցկութիւնը և անոր գեղարուեստական ժառանգութիւնը՝ միանալով համալսարանին մէջ անոր լափած համաշխարհային գրականութեան, գեղագիտական հոյակապ կնիք մը դրած են Վարուժանի բանաստեղծական մտքին վրայ:

llllllllՎարուժան կը վերադառնայ Բրգնիկ, 1909-ին և կը զբաղի ուսուցչութեամբ: Անոր ուսանողները կ’ոգեւորուին տեսնելով իրենց ուսուցիչին խանդավառութիւնը վսեմ նիւթերու հանդէպ, ինչպէս՝ գրականութիւն, արուեստներ, թատրոն, նկարչութիւն, ընկերային յառաջդիմութիւն և արդարութիւն: Վարուժան իր հոգածութեան տակ գտնուող հայ երիտասարդութեան մտահորիզոնները ընդլայնելու առաջադրանքը կը նկատէ իր առաքելութիւնը և ան այդ առաքելութեան իրագործումը կը հետապնդէ նաեւ Թոքաթի ազգային քոլէճին մէջ իր ստանձնած ուսուցչական պաշտօնավարութեան ընթացքին: Նաեւ հետագային՝ երբ ան վերստին կը յայտնուի Պոլսոյ մէջ, բայց այս անգամ իբրեւ տնօրէն Հայ Կաթողիկէ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ դպրոցին:

llllllllՅաջորդ ցուցատախտակը կը պատմէր Վարուժանի հանդիպումին մասին Արաքսիին հետ՝ պայծառամիտ երիտասարդ կին մը, որ նախ անոր քով եկած էր բանաստեղծութիւն սորվելու փափաքով: Անոնք անմիջապէս կը սիրահարուին, բայց այն տուեալը, որ Արաքսին արդէն նշանուած էր մեծահարուստ ընտանիքի մը պատկանող երիտասարդի մը հետ, նաեւ այն պարագան որ Արաքսին կու գար առաքելական բարեկեցիկ ընտանիքէ մը, մինչ Վարուժան՝ կաթողիկէ խոնարհ ընտանիքէ մը, գրեթէ պիտի խզէին յարաբերութիւնները եթէ անուանի ազատամարտիկ Սեբաստացի Մուրատը չմիջամտէր: Անոնք կ’ամուսնանան 1910-ին եւ 1912-ին արդէն ունէին երկու զաւակ՝ Վարուժնակ և Արմէն:

llllllllՑուցահանդէսին մասնակիցները այնուհետեւ ծանօթացան այն ազդեցութեան, որ 20-րդ դարու սկիզբին եւրոպական արմատական արդիապաշտ շարժումը ունեցած էր հայկական քաղաքական, հասարակական և մշակութային կեանքին վրայ: Այս գաղափարները հիմք ծառայած են Վարուժանի բանաստեղծական առաւել հասունացումին: Ան կը գրէ «Սարսուռներ»ը Վենետիկի մէջ, 1906-ին, «Ցեղին Սիրտ»ը՝ Կանտի մէջ, 1910-ին: Այս վերջին ժողովածուին մէջ Վարուժան կ’անդրադառնայ ազգային ինքնորոշումի հարցին, նաեւ՝ հայրենիքին մէջ տեղի ունեցող սարսափներուն եւ օրհասական դէպքերուն, ինչպէս նաեւ՝ կ’ողբայ անցեալի կորսուած փառքերը, առանց սակայն անտեսելու իր հաստատուն հաւատքը պայծառ ապագայի մը նկատմամբ: Անոր յաջորդ հաւաքածոն՝ «Հեթանոս երգեր»ը կը պեղէ հայ հեթանոսական անցեալը՝ փառաւորելով սիրոյ եւ հեշտասիրութեան նախնական արտայայտութիւններ, իսկ «Հացին երգը» կը փառաբանէ հայկական գիւղական կեանքին երկրային և հնագոյն ազնուութիւնը: Ցուցահանդէսին վերջաւորութեան, մութ ամպ մը եկաւ ծածկելու հանդիսատեսին հոգին, երբ ան ծանօթացաւ Վարուժանի տեղահանութեան և սպանութեան հանգամանքներուն: 24 Ապրիլ 1915-ին, այդ տխրահռչակ օրը, Վարուժան Պոլիսէն կը տարուէր Չանղըրը եւ Չանղըրըէն՝ դէպի Թիւնէյ անունով գիւղ մը, որուն ճամբուն վրայ ան պիտի հանդիպէր իր դաժան ճակատագրին՝ ոչ առաջին եւ ոչ ալ վերջին զոհը բռնութեան յորձանուտին մէջ,  որ ցեղասպանութեան ժամանակ կիրարկուած էր հայերուն նկատմամբ:

llllllllՎերջին ցուցատախտակը կը պատմէր 1958-ին Կանտի համալսարանին մէջ բանաստեղծին յիշատակին նուիրուած յուշատախտակի զետեղման հանդիսութեան մասին, նախաձեռնութեամբ՝ պելճիքահայ ուսանողներու միութեան վարչութեան: Այս ցուցատախտակին բովանդակութեան ընթերցումով, Վարուժանի կեանքին հանգրուաններով սկսած հանդիսատեսին ճամբորդութիւնը կը հասնէր իր աւարտին՝ զայն վերադարձնելով այժմ գտնուած իր քաղաքը: Ցուցահանդէսը յարգանքի պատշաճ արտայայտութիւն էր շողշողուն կեանքի մը, որ դաժանօրէն ընդհատուած էր պատմութեան մեծագոյն բարբարոս արարքներէն մէկուն ընթացքին:

Շաբաթավերջի իրադարձութիւնները իրենց աւարտին հասան ընթրիքով մը, Կանտի նշանաւոր բազմաթիւ ջրանցքներէն մէկուն եզրին: Բաժակները բարձրացան բոլոր անոնց համար, որոնք այս ձեռնարկը ո՛չ միայն կարելի դարձուցած էին, այլեւ՝ զայն պսակած մեծ յաջողութեամբ: Կենացներ խմուեցան նաեւ նոյնիքն Վարուժանի հասցէին: Երեկոն երբ կը մօտենար իր աւարտին, շատ յուզիչ էր բոլորին շուրթներէն լսել «Դանիէլ» անունը՝ մէկ անկիւնը քաղաքի մը, որ շատ բան տուած էր անոր:

[1] Դասախօսութեան ամողջական տեսագրութիւնը կը գտնուի YouTube-ի մեր կայանին վրայ: Ասոր կողքին, դասախօսութեան երկար ամփոփումը, որ գրուած է տիկին Յասմիկ Սերոբեանի կողմէ, կարելի է գտնել այս թղթակցութեան տակը:


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: