Programme of Armenian Studies

Home » Uncategorized » Հակա-սեռատեսակային շարժումը Հայաստանի մէջ

Հակա-սեռատեսակային շարժումը Հայաստանի մէջ

 

Սեռատեսակի (gender) եւ սեռատեսակային հաւասարութեան խնդիրները յաճախ կը վերլուծուին ընկերութեան մը ընկերային եւ ուժային յարաբերութիւններու ուսումնասիրութեամբ։ Սեռատեսակային յարաբերութիւններու ուժականութեան քննարկումին համար, աշխարհաքաղաքականութեան ակնոցի օգտագործումը հազուադէպ է։ Տոքթ. Նոնա Շահնազարեան վերջինս որդեգրած է դասախօսութեան մէջ, այդ հասկացութիւնը տեղադրելով Ռուսաստանի եւ «Արեւմուտք»ի  աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան ծիրին մէջ։ Դասախօսութիւնը տեղի ունեցաւ Հինգշաբթի, 19 Ապրիլ 2018-ին, Հայագիտական Ուսմանց Ծրագրի տնօրէն տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանի կազմակերպութեամբ։

Ընկերային մարդաբան Տոքթ. Նոնա Շահնազարեան Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան Ինստիտուտի աւագ գիտաշխատող է, ինչպէս եւ Ս. Փեթերպուրկի (Ռուսաստան) Անկախ Ընկերային Հետազօտութեան Կեդրոնի անդամ։ 2017-ին Սթանֆորտ համալսարանի «Գառնըկի» այցելու գիտնական էր։ Ան լայնօրէն հրատարակած է սեռատեսակի, պատերազմի, գաղթականութեան, յուշի ու սփիւռքի մասին Կովկասի մէջ, ներառեալ «Աւանդութեան սեղմ գրկախառնումին մէջ. պատերազմ եւ հայրիշխանութիւն» հատորը (2011, ռուսերէն)։

Սեռատեսակային խնդիրները աշխարհաքաղաքական ռազմադաշտի վերածուած են Հայաստանի մէջ, ուր ռուսական պետութիւնը կը փորձէ սոյն խնդիրները օգտագործել Հայաստանն ու իր բնակչութիւնը այսպէս կոչուած «արեւմտեան ազդեցութիւններ»էն դուրս ներքաշելու համար։ Անշուշտ, Եւրոպա ընդդէմ Եւրասիա եւ Արեւմուտք ընդդէմ Արեւելք կեղծ երկուութիւնները կ՚առաջնորդեն երկու կողմերու ընկալումին, որոնցմէ մէկը ազատական եւ այսպէս կոչուած յետարդիական արժէքներ կ՚որդեգրէ ու կը քարոզէ, իսկ միւսը աւանդապաշտութեան եւ սեռատեսակային ինքնութեան աւելի անշեղ ըմբռնումի մը հաւատք կ՚ընծայէ։

Հայկական ընկերութեան պահպանողական տարրերը մշտապէս դժկամած են  սեռատեսակային խնդիրներու քննարկումը թոյլատրելու կամ նոյնիսկ հանրային խօսոյթին մէջ «գենդեր» բառը գործածելու։ Միասեռականներու, երկսեռականներու եւ անդրսեռականներու (transsexual) իրաւունքներու հանդէպ ընդդիմութիւնը Հայաստանի մէջ յաճախ բանաձեւուած է ազգայնական եզրաբանութեամբ, որ փոխկապակցուած է «հայ ազգ»ի գոյութենական սպառնալիքի պատմութեան հետ։ Ատրպէյճանի հետ պատերազմի շարունակութիւնը, արտագաղթը, բնակչութեան թիւի հետեւողական անկումը եւ ցեղասպանութեան յուշը ազգային գիտակցութեան մէջ գործօններ են, որոնք կ՚ազդեն պահպանողական ու ազգայնական թեքումով հայ քաղաքացիներու կողմէ այդ իրաւունքներուն ընկալումին վրայ։ Ըստ էութեան, հայերու ծնունդի պակասը այդ իրաւունքներուն նկատմամբ իրենց ընդդիմութեան արդարացում կը նկատեն։

Ռուսական «փափուկ ուժ»ի (soft power) մեքենականութիւնները օգտագործած են առնականութեան աւանդական գաղափարներու յաւերժացումը հայաստանեան ընկերութեան մէջ։ Ռուսաստանի մէջ, քաղաքական խօսոյթն ու պատկերները ներծծուած են «մաչօ» մարդու եւ ուժեղ այր քաղաքական դէմքի յղումներով։

Այս կաղապարը նաեւ ընտանեկան միջավայրի մէջ կը տեղադրուի, ուր հայրը ընտանիքի գլուխն է, յատկանիշ մը, զոր շատեր հայաստանեան ընկերութեան մէջ գրաւիչ ու իրենց արժէքներուն համահունչ կը գտնեն: Հայաստանի մշակոյթին մէջ խորապէս արմատացած նման փորձառութիւններ կրնան շահարկուիլ ի նպաստ արտաքին աշխարհաքաղաքական շահերու։ «Gayropa»-ի (Եւրոպան միասեռականութեան հաւասարեցնող ռուսերէն եզր) եւ «եւրոպական» արժէքներու աստիճանական տարածումի վախը կը շահագործուի հայաստանեան ընկերութիւնն ու քաղաքականութիւնը «Արեւմուտք»ի բացայայտ «վնասակար ազդեցութիւն»ներէն հեռու ուղղելու համար։

Հայաստանը ռուսական եւ արեւմտեան ազդեցութեան ոլորտներուն միջեւ դնող այս քաշքշուքը սրած է 2013-ին Հայաստանի Եւրասիական Տնտեսական Մաքսային Միութիւն (աւելի քաղաքական, քան տնտեսական պատճառներով) մուտքով եւ Հայաստանի ու վերջերս Եւրոպական Միութեան միջեւ գործընկերութեան համաձայնութիւններու ստորագրութեամբ։ Այս երկու անջատ քաղաքական «ճամբարներ»ը բազմաթիւ առումներով իրարու հակամարտ են։ Այս հակամարտութիւնը իւրաքանչիւր ճամբար մղած է միւսին հակադրութեամբ սահմանուելու, ու այս գործընթացը կը գլէ-կ՚անցնի աշխարհաքաղաքականութեան ոլորտը, դառնալով երկու տարբեր բարոյականութիւններու առարկայացումը ժողովուրդի մտքին մէջ։

Երեւակայական եւ, ոմանց համար, կեղծ ընտրութիւնը այս երկու քաղաքական դաշտերուն միջեւ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր սեփական գաղափարախօսական բարոյականը կը քարոզէ, չափազանց զգայուն կը դարձնէ սեռատեսակային խնդիրը Հայաստանի մէջ։ Հոն առկայ է այն զգացողութիւնը, որ դէպի Եւրոպա քաղաքական շարժումի մը պարագային, հայկական ընկերութեան կառուցուածքը արմատապէս պիտի փոխուի եւ սեռատեսակային դերերը նուազ յստակ, նուազ որոշ եւ աւելի խնդրական պիտի դառնան։ Ասիկա ընդունուած կարգավիճակէ մը անընդունելի խզում մը կը յառաջացնէ հայկական ընկերութեան պահպանողական տարրերուն համար, որոնք այդ փոփոխութիւնները ինքնութեան եւ ընտանի ու հաստատուն մշակոյթի մը սպառնալիք կը նկատեն։ Միւս կողմէ, ռուսական «դաշտ» մնալու ընտրութիւնը կը նշանակէ ընդունուած կարգավիճակին փարած մնալ եւ ռուսական քաղաքական ու գաղափարախօսական ցուցմունքները անվիճելիօրէն ընդունիլ, ինչ որ անընդունելի է Հայաստանի աւելի ազատամիտ մարդոց համար։ Այս քաղաքական ընտրութեան սեւ ու ճերմակ բնոյթը շօշափելի ներգործութիւն ունի Հայաստանի սեռատեսակային խնդիրներուն վրայ, քանի որ կիներու եւ միասեռականներու, երկսեռականներու ու անդրսեռականներու իրաւունքներու քննարկումները ճակատամարտեր կը նկատուին, որոնք միայն ջախջախիչ յաղթանակով կրնան վերջանալ (այսինքն՝ կա՛մ լիակատար շեղում դէպի «եւրոպական» չափորոշիչներ եւ կա՛մ անհանդուրժողութիւն ու նուիրում «ռուսական»/«եւրասիական» ոլորտին)։

Տոքթ. Շահնազարեանը դիտել կու տայ, որ սեռատեսակային խնդիրներու մէջ աշխատող քաղաքացիական ընկերութեան ներկայացուցիչները քիչ են։ Պաշտօնական հետաքրքրութեան պակասը եւ ընկերային աննպաստ վարքագիծը կը նշանակեն, որ սեռատեսակային խնդիրներու գիտակցութիւնը բարձրացնել փորձող գործիչները յաճախ ֆիզիքական կամ բարոական յարձակումի կ՚ենթարկուին, բազմիցս ստիպուելով իրենց գործունէութիւնը յառաջ տանիլ առանց հանրային ներկայութեան։

Դասախօսութենէն ետք, ունկնդիր մը դիտել տուաւ, որ թէեւ ռուսական «փափուկ ուժ»ը անմիջապէս քարոզչութիւն կը պիտակուի, Արեւմուտքի պայմաններու պարտադրումը, կապուած՝ կանանց իրաւունքներու, միասեռականներու, երկսեռականներու եւ անդրսեռականներու իրաւունքներու, տնտեսական ազատականացումի եւ մասնաւորեցումի, նոյնպէս կարելի է բնութագրել իբրեւ քարոզչութիւն։ Այս բնութագրումը չի միտիր պնդել, որ հաւասարութեան եւ սեռատեսակի հասկացութիւնները աշխարհի շուրջ բազմացող արեւմտեան ստեղծումներ են, այլ դիտել կու տայ, որ արեւմտեան հաստատութիւնները յաճախ ուժի դիրքերէ մը կը յարաբերին աւելի աղքատ երկիրներու հետ, եւ միայն աջակցութիւն կը մատուցեն երբ այդ երկիրները արեւմտեան քաղաքական պահանջները կ՚ընդունին։

Իր պատասխանին մէջ, տոքթ. Շահնազարեան նախ հաստատեց, թէ մարդկային իրաւունքները, որոնց հովանիին տակ գոյութիւն ունին սեռային իրաւունքները, արեւմտեան պետութիւններու մենաշնորհը կամ «ստեղծագործութիւն»ը չեն։ Այնուհետեւ, ան նշեց, թէ երբ արեւմտեան պետութիւնները պայմաններ կը դնեն այլ երկիրներու սեռատեսակային իրաւունքներու մասին, անոնք միշտ ընկերային շրջագիծին համաձայն պէտք է ըլլան։ Յիշեց Օսմանեան կայսրութեան օրինակը, երբ բրիտանական ճնշումը յաջողած էր կանանց իրաւունքի վերաբերեալ կարգ մը օրէնքներ գործադրել տալ։ Սակայն, ասիկա ժխտական հետեւանքներ ունեցած էր. նահապետական առկայ կառոյցները կիներու այդ «ազատագրութեան» ներգործութիւնը չէզոքացուցած էին, եւ արդիւնքը եղած էր պոռնկութեան նշանակալից աճ մը։ Շահնազարեան համեմատութիւն մը կատարեց Եւորպական Միութեան եւ Թուրքիոյ յարաբերութիւններուն հետ Էրտողանի ժամանակաշրջանին։ Իր վարչապետութեան առաջին տարիներուն, Էրտողան, տրամադիր ըլլալով Եւրոպական Միութիւն մուտք գործելու, անոր պայմաններուն կ՚ենթարկուէր։ Այնուամենայնիւ, տարիներու վրդովմունքն ու յառաջդիմութեան պակասը, մասամբ իբրեւ հետեւանք Եւրոպական Միութեան՝ իր պահանջներուն գործադրութեան ընկերային շրջագիծը նկատի ունենալու անուշադրութեան, Էրտողանը տարհամոզած էին մուտքի ճանապարհին հետեւելու։ Անոր հռետորութիւնը վճռական կերպով փոխուած էր, եւ այնուհետեւ յաճախ հակառակ գտնուած է Եւրոպական Միութեան ու Եւրոպայի ընդհանրապէս։ Կիզակէտը փոխուած է՝ ազատականացումէ շեղելով դէպի «իսլամական» արժէքներու վերադարձ։

Լսարանէն ուրիշ անդամ մը հարց տուաւ, թէ արդեօք իգապաշտութիւնը (feminism) կամ իգապաշտ մտածողութիւնը հայաստանեան ընկերութեան մէջ տիրական դարձա՞ծ էին, եւ թէ՞ այդ նիւթով գրող հեղինակներ կային։ Տոքթ. Շահնազարեանը մերժեց ամէն պնդում, թէ իգապաշտութիւնը հող գտած է հայ հասարակութեան մէջ, հաստատելով, որ ան իբրեւ մտածելակերպ լիովին ժողովրդականութենէ զուրկ էր Հայաստանի մէջ։ Ան մասամբ ասիկա վերագրեց երկրի խորհրդային ժառանգութեան. Ստալին, օրինակ, Խորհրդային Միութեան արդիականացումն ու ճարտարարուեստականացումը կնոջական իրաւունքներէն առաջնահերթ համարած էր։ Թէեւ Ստալին կիները օգտագործած էր արդիականացումի ծրագիրը ուժեղացնելու համար եւ զանոնք մղած՝ դէպի հանրային ոլորտն ու աշխատուժը, առօրեայ հետեւանքը այն էր, որ կիները այժմ թէ՛ տնային տնտեսութեան եւ թէ՛ հանրային աշխատանքի պարտականութիւնը պէտք է կրէին։ Արդիականացումի կարեւորութեան նուազումէն ետք, կիները նախընտրած են վերադառնալ տնային ոլորտ, ինչ որ կ՚ենթադրէր միայն տունը աշխատիլ։ Ասիկա հրահրած է Հայաստանի կիներու այն զգացողութիւնը, թէ անոնց տեղը նահապետական համակարգի մը մէջ է, ուր գլխաւոր պատասխանատուութիւնը տունն է, մինչդեռ տղամարդիկ մնացեալով կը զբաղին, ինչ որ իրենց ընկերային նախկին դիրքէն նախընտրելի կը սեպեն։

Դասախօսութիւնը դիտել փափաքողները կրնան սեղմել հետեւեալ կապը՝

Սոյն ձեռնարկի հովանաւորումին համար Հայագիտական Ուսնանց Ծրագիրը երախտապարտ է Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան հայ համայնքներու բաժանմունքին:


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: