Programme of Armenian Studies

Home » Uncategorized » Հայաստան «անցումային» շրջանէն ետք. ընկերային արդարութիւն եւ ժողովրդավարութիւն

Հայաստան «անցումային» շրջանէն ետք. ընկերային արդարութիւն եւ ժողովրդավարութիւն

Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ի վեր (1991) ըսուած է, թէ յետխորհրդային տարածքի պետութիւնները գտնուած են «անցումային» շրջանի մէջ։ «Անցում» եզրը կ՚ամփոփէ այս պետութիւններուն յայտնապէս ընկերվարական, ղեկավարուած տնտեսական համակարգէ մը ընդհանուր շեղումը դէպի նորազատական (neoliberal), ազատ շուկայական համակարգ մը։ Այս դասախօսութեան մէջ, տոքթ. Արմինէ Իշխանեան կեդրոնացաւ յատկապէս Հայաստանի «անցումային» շրջանին վրայ, վերլուծելով վերջին 25 տարիներուն երկրի քաղաքական ու ընկերա-տնտեսական զարգացումները եւ տեղադրելով այս զարգացումները իրենց միջազգային համագրին (context) մէջ։ Ան շեշտը դրաւ Հայաստանի ընկերային արդարութեան ու ժողովրդավարութեան գործընթացներուն վրայ, անդրադառնալով աղքատութեան, անհաւասարութեան ու սակաւապետութեան խնդիրներու, ինչպէս եւ նորազատական օրակարգի դերին՝ Հայաստանի «անցումային շրջան»ի ձեւաւորումին մէջ։

Տոքթ. Արմինէ Իշխանեան London School Economics-ի (LSE) ընկերային քաղաքականութեան բաժանմունքի դասախօս եւ ընկերային քաղաքականութեան ու զարգացումի մագիստրոսութեան (պետական եւ ոչ-կառավարական կազմակերպութիւններ) ծրագրի տնօրէնն է։ Անոր հետազօտութիւնները նուիրուած են քաղաքացիական ընկերութեան, ժողովրդավարութեան, զարգացումի եւ ընկերային փոխակերպումի միջեւ յարաբերութիւններուն։ Ան քննած է, թէ ինչպէ՞ս քաղաքացիական ընկերութեան կազմակերպութիւններն ու ընկերային շարժումները քաղաքական գործընթացներու եւ փոխակերպական քաղաքականութեան կը մասնակցին կարգ մը երկիրներու մէջ, ինչպէս Հայաստան, Եգիպտոս, Յունաստան եւ Մեծն Բրիտանիա։ Ան երկու գիրքեր ու բազմաթիւ ակադեմական յօդուածներ հեղինակած է, եւ խմբագիրներէն է openMovements էջին՝ openDemocracy.net կայքէջին մէջ։ Դասախօսութիւնը կազմակերպուած էր Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրի տնօրէն տոքթ. Գրիգոր Մոսկոֆեանի կողմէ։ Ձեռնարկին ատենավարն էր տոքթ. Հրաչ Չիլինկիրեան՝ Օքսֆորտ համալսարանի արեւելագիտութեան ճիւղի ուսուցչակազմի անդամ։

Առաջին անգամն էր, որ Հայագիտական Ուսմանց Ծրագիրը դասախօսութիւն մը ուղիղ կերպով կը սփռէր համացանցէն, թոյլ տալով, որ առցանց լսարան մը քննարկումին հետեւէր ու հարցումներ ուղղէր։ Շահագրգռուած, բայց ներկայ ըլլալու կարելիութիւն չունեցող անձերու հեռակայ հարթակի մը հայթայթումը նշանակալից իրադարձութիւն մըն էր Ծրագիրին համար։

Զարգացումի նորազատական օրինակը

Արդի նորազատական փիլիսոփայութեան գաղափարախօսական աղբիւրը մեծաւ մասամբ աւստրիացի տնտեսագէտ ու փիլիսոփայ Ֆրիտրիխ Հայէքն է, որուն գաղափարները Ամերիկայի «Շիքակոյի դպրոց»ը որդեգրեց ու Միլթոն Ֆրիտմանի պէս ակադեմականներ տարածեցին։ 1970-ական թուականներուն, նորազատականութիւնը երեւցաւ իբրեւ աշխոյժ քաղաքա-տնտեսական գաղափարախօսութիւն մը, որ կը հակադրուէր պետական զարգացապաշտութեան (developmentalism)։ Ընկերային քաղաքականութեան ծիրին մէջ, պետական միջամտութիւնը նզովքի պէս է նորազատականութեան համար, որ փոխարէնը կը ջանայ ընկերութիւն մը դարբնել, ուր կ՚ակնկալուի, որ ոչ-պետական դերակատարներ, ներառեալ մասնաւոր կամ կամաւոր հատուածներու պատկանողներ աւելի աչքառու դեր խաղան բարօրութեան կերտումին եւ կարիքներու գոհացումին մէջ։ Պէտք չէ խրախուսել միջոցներու կուտակումը եւ անոնց վերաբաշխումը իբրեւ ընկերային բարօրութիւն, այլ՝ քաջալերել անհատական պատասխանատուութիւնը։ Այս օրինակը նորազատականութեան կողմնակիցներուն կողմէ ներկայացուած է իբրեւ մարդկային կարիքները բաւարարող ապրանքներն ու ծառայութիւնները հայթայթելու ամէնէն արդիւնաւէտ ձեւը։

Խորհրդային Միութեան փլուզումին սկիզբը համատարած էր այն ենթադրութիւնը, երբեմն՝ «Ուաշինկթընի համախոհութիւն» (Washington Consensus) անունով կոչուած, թէ քանդումէն ծնունդ առնող բոլոր երկիրները պիտի հետեւէին «անցումային» գործընթացի մը՝ նորազատական, ազատ շուկայական տնտեսական ու քաղաքական օրինակներու տիրապետութեամբ։ Ամերիկացի քաղաքագէտ Ֆրանսիս Ֆուքույամա իր «Պատմութեան աւարտը եւ վերջին մարդը» հատորին մէջ պնդեց, թէ ազատական ժողովրդավարութեան եւ ազատ շուկայական դրամատիրութեան գործադրութիւնը պիտի տարածուէր աշխարհով մէկ՝ «պատմութեան աւարտ» մը նշանաւորելով, ինչ որ արդի ձեւի ազատականութեան յաղթանակը եւ անոր այլընտրանքներ որոնելու անիմաստութիւնը պիտի ներկայացնէր։ Տոքթ. Իշխանեան փորձեց հարցադրել «անցում»ի այս գաղափարը, քանի որ յայտնի է, թէ վերջին քսանհինգ տարիներուն այս օրինակին գործադրութիւնը որեւէ աչքառու յաջողութիւն չէ բերած յետխորհրդային աշխարհին մէջ, եւ յստակ չէ, որ նորազատականութիւնը ընկերային արդարութիւնն ու ժողովրդավարութիւնը խրախուսող ամէնէն արդիւնաւէտ համակարգը ըլլայ։

Երբ զարգացումի նորազատական օրինակը վերլուծումի կ՚ենթարկուի տուեալ երկրի մը մէջ, պէտք է հաշուի առնել շարք մը դերակատարներու ներգրաւումը, ինչպիսիք են պետութիւնը, մասնաւոր հատուածը, միջազգային կազմակերպութիւնները, քաղաքացիական ընկերութիւնը եւ մասնաւոր անհատները։ Պէտք է ըմբռնել այս դերակատարներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ուժի անհաւասարութիւնն ու դիտաւորութիւնը։ Քաղաքական որոշումի գործընթացին մէջ, ուժի գաղափարը ակնառու դեր ունի նորազատականութեան քննադատութիւններու մէջ։ Արդարեւ, քաղաքական ու գաղափարախօսական ուժ ունեցողները կարողութիւնը ունին օրակարգը հաստատելու եւ քաղաքականութիւններ գործադրելու, որոնք կ՚ազդեն բոլոր քաղաքացիներուն վրայ։

Նորազատականութիւնը անհատական պատասխանատուութիւնը եւ ինքնավստահութիւնը կ՚ընդգծէ՝ աւելի քան ընկերային իրաւունքները, իսկ անհատապաշտութեան այս նախասիրութիւնը մեծապէս կ՚ազդէ ընկերային արդարութեան ու քաղաքացիներու միջեւ փոխյարաբերութեան վրայ։ Մարդաբան Տէյվիտ Հարվիի պէս քննադատներ կը պնդեն, որ այս ցնորամիտ գաղափարը հնարաւոր չէ, քանի որ բոլոր քաղաքացիները հաւասար դիրքի վրայ չեն, ուստի անհատական պատասխանատուութեան եւ ինքնավստահութեան հասկացութիւնները օժտուած են լայնօրէն տարբերող իմաստներով՝ ըստ անհատի ընկերա-տնտեսական կարգավիճակին։

Հայաստանի ընկերա-տնտեսական եւ քաղաքական իրականութիւնները

Տոքթ. Իշխանեան նորազատական օրինակի կոյր ընդունումը յետխորհրդային աշխարհին մէջ բնորոշեց իբրեւ ախտանիշ «շուկայական հիմնապաշտութեան» (market fundamentalism) (Ճոզէֆ Սթիկլիցի անուանումը), երբ ազատ շուկայական տնտեսական օրինակին աստիճանական զարգացումը հարցադրումի չենթարկուիր։ Ան նշեց, թէ այս անքննադատ ընդունելութիւնը մասամբ խորհրդային անցեալի վերադառնալու վախի արդիւնք է, իսկ մասամբ՝ տրամադրելի այլընտրանքի չգոյութեան պատճառը։ Հետեւաբար, անկախութենէն ի վեր Հայաստան նորազատական զարգացումի ճանապարհին գտնուած է։

Պէտք չէ թերագնահատել միջազգային կազմակերպութիւններու դերը նորազատական քաղաքականութիւններու գործադրութեան մէջ։ Տոքթ. Իշխանեան PRSP (աղքատութեան նուազումի ռազմավարութեան տեղեկագիր) նախաձեռնութեան կարեւոր օրինակը բերաւ։ Այս նախաձեռնութիւնը, որ ուղղուած էր տնտեսական աճին զարկ տալու եւ աղքատութիւնը նուազեցնելու «զարգացող» երկիրներու մէջ, կը ներգրաւէր թէ՛ միջազգային ֆինանսական հաստատութիւնները, ինչպէս Համաշխարհային Դրամատունը եւ Միջազգային Դրամական Հիմնադրամը, եւ թէ՛ տեղական շահագրգիռ կողմերը։ 2000 թուականին, խումբ մը հայ հետազօտողներ, ներառեալ ազգագրագէտ Հրանոյշ Խառատեանը, մաս կազմեցին PRSP գործընթացին եւ զեկոյցներ պատրաստեցին Հայաստանի աղքատ բնակչութեան վիճակին ու խնդիրներուն մասին՝ ազգագրական ուսումնասիրութիւններով եւ հարցազրոյցներով, որոնք «Աղքատութեան մասին պատմութիւններ» խորագրուած հատորով լոյս տեսան։ Իշխանեանի հետազօտութիւնը՝ Հայաստանի PRSP գործընթացին մէջ քաղաքացիական ընկերութեան մասնակցութեան մասին, որ հրատարակուած է “Journal of International Development”-ի մէջ (2006), ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՞ս միջազգային ֆինանսական հաստատութիւնները մերժեցին PRSP-ի ժամանակաւոր սեւագրութեան մէջ կատարուած թելադրանքները՝ վերաբաշխական քաղաքականութիւններու եւ կառավարելիութեան խնդիրներու վրայ կեդրոնանալու մասին։ Հայաստանի քաղաքացիական ընկերութեան կազմակերպութիւններ հեղինակած էին ժամանակաւոր սեւագրութիւնը՝ լայն մասնակցութեամբ յատկանշուած խորհրդակցական գործընթացի մը աւարտին։ Հաւատարիմ մնալով իրենց նորազատական օրակարգին, միջազգային ֆինասական հաստատութիւնները միեւնոյն մեծատնտեսական (macroeconomic) աճի քաղաքականութիւնները վեր հանեցին իբրեւ աղքատութեան դէմ պայքարելու միջոց, փոխանակ վերաբաշխական քաղաքականութիւններու դիմելու։ Այս դրուագը ցոյց կու տայ միջազգային կազմակերպութիւններու, պետութեան, ոչ-կառավարական կազմակերպութիւններու, քաղաքացիական ընկերութեան եւ անհատներու միջեւ գոյութիւն ունեցող ուժի անհաւասարութիւնը՝ ընկերային քաղաքականութեան ձեւաւորումի ու գործադրութեան համագրին մէջ։

Իշխանեան փաստեր յիշեց, թէ ինչպէս ձեռնարկութիւններու մասնաւորեցումը Հայաստանի մէջ առաջնորդած է սակաւապետութեան կազմաւորումին, ուր քանի մը ընտանիք մեծաքանակ միջոցներ ու գոյքեր կը վերահսկէ։ Ան յղեց 2016-ի ազգային աղքատութեան վիճակագրութեան, որ ցոյց կու տայ, թէ երեք միլիոննոց բնակչութեան մօտաւորապէս 900.000 հոգին «աղքատ» կը համարուի Հայաստանի մէջ։ Ամէնէն լուրջ խնդիրներէն մէկը մանկական աղքատութիւնն է. մանուկներու անմխիթար վիճակը երկար ժամանակի վրայ խիստ հետեւանքներ պիտի ունենայ, քանի որ անոնք ծաղկելու հնարաւորութենէն զրկուած կը մեծնան, ինչ որ ժխտական ներգործութիւն կ՚ունենայ ընդհանուր բնակչութեան բարօրութեան վրայ։ Նուազ բարեկեցիկներու համար, աղքատութեան յորձանուտին մէջ իյնալու վտանգը առկայ է՝ քաղաքա-տնտեսական կառուցային մարտահրաւէրներու դիմագրաւումի բացակայութեան պատճառով։

Ըստ Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Վիճակագրական Ծառայութեան տեղեկագրին (2016), «աղքատութենէ դուրս գալու համար, Հայաստան կարիք պիտի ունենար 71,4 միլիառ դրամի [շուրջ 11,5 միլիոն անգլիական փաունտ] կամ ՀՆԱ-ի [համախառն ներքին արտադրութիւն] 1,4 առ հարիւրի հաւասար գումարի մը, ի լրումն ընկերային օժանդակութեան արդէն յատկացուած միջոցներուն, ենթադրելով որ նման օժանդակութիւն միայն աղքատներուն ուղղուած ըլլար՝ արդիւնաւէտ կերպով» (էջ 46)։ Տեղեկագրին հեղինակները կ՚աւելցնեն, որ «ծայրայեղ աղքատութեան» արմատախլումը պիտի պահանջէր «շուրջ 1,8 միլիառ դրամ [շուրջ 2,9 միլիոն անգլիական փաունտ], կամ ՀՆԱ-ի 0,04 առ հարիւրը» (http://www.armstat.am/file/article/poverty_2016_eng_2.pdf

Յարաբերական կերպով, այս թիւերը հսկայական չեն, ուստի պէտք է հարց տալ, թէ ինչո՞ւ Հայաստանի մէջ շրջագայող գումարները աղքատութեան անյաղթահարելի կարծուած հարցը լուծելու չեն ուղղուիր։

Հանքագործութիւնը տոքթ. Իշխանեանի կողմէ յիշուած ու Հայաստանի տնտեսական աճը վարող նշանակալից ուժ մըն է, որ կ՚ըսուի, թէ երկրի լուրջ տնտեսական դժուարութիւններուն լուծումը ըլլալու կարողութիւնը ունի։ Ըստ Համաշխարհային Դրամատան, հանքային արդիւնաբերութեան արտածումները 2011-2016-ին տարեկան շուրջ 500 միլիոն տոլարի համապատասխանած են, դառնալով Հայաստանի «արտածումի եւ արժոյթի (foreign currency) ներհոսքի գլխաւոր հատուածը» (http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2016/06/07/world-bank-assessment-of-armenian-mining-sector-indicates-opportunities-for-growth)։ Փաստեր կան, որոնք կը յուշեն, թէ հանքագործութեան շահոյթը տակաւին հաւասարապէս չի կիսուիր բնակչութեան հետ, եւ դրամին ո՞ւր եւ որո՞ւն երթալու մասին թափանցիկութիւն չկայ գրեթէ։ Ասոնց վրայ պէտք է աւելցնել ապականող հանքագործութեան հետեւանքով միջավայրի հանդէպ հոգածութեան պակասը առողջապահական խնդիրներ ստեղծած է հանքերու մօտ ապրող բնակիչներու համար։ Տոքթ. Իշխանեան յիշեց, թէ Մարտ 2017-ին հայկական կառավարութիւնը անդամ դարձաւ Արդիւնահանող Ճարտարարուեստներու Թափանցիկութեան Նախաձեռնութեան (EITI), ու աւելցուց, թէ ասիկա դրական էր, թէեւ շատ կանուխ է տակաւին կանխատեսելու համար, թէ ինչպէ՞ս պիտի անդրադառնայ ընդհանուր կացութեան։

Վերջին տասնամեակին անհատներ ու քաղաքացիական ընկերութեան խմբաւորումներ ընկերային արդարութեան հետ կապուած կարգ մը բողոքներ կազմակերպած են Հայաստանի մէջ։ Այսուհանդերձ, բողոքի այս բռնկումները միայն կը թուին պարպուելու միջոց մը հայթայթած ըլլալ, առանց խորանալու երկրի քաղաքական ու ընկերա-տնտեսական հարցերուն կառուցային բնոյթին մէջ։

Սփիւռքը անկասկած կատարելիք դեր մը ունի Հայաստանի «անցումային» փուլին մէջ։ Սփիւռքահայերը երկրին ֆինանսական աջակցութիւն հայթայթած եւ բարեգործական ծրագրեր հաստատած են եռանդագին կերպով։ Նման բարեսիրական նախաձեռնութիւններ անշուշտ կրնան հայկական ընկերութեան աւելի խոցելի խաւերուն օգտակար հանդիսանալ, բայց կառուցային անհաւասարութեան խնդիրներուն չեն անդրադառնար։ Տոքթ. Իշխանեան ընդգծեց, որ, իբրեւ աղքատութիւնը յաղթահարելու ձեւ, աւելի կարեւոր է իրաւունքներու, քան բարեգործութեան վրայ կեդրոնանալ։

Համաշխարհային համագիրը

Տոքթ. Իշխանեան մէջբերեց Օքսֆամ կազմակերպութեան այն վիճակագրութիւնը, թէ աշխարհի ամենահարուստ 80 անձերը նոյնքան հարստութիւն ունին, որքան ամենէն աղքատ 3,5 միլիառը, ու աւելցուց, որ այս լուրջ անհաւասարութեան գլխաւոր պատճառներէն մէկը հարկային խուսափումն է։ Հեռափնեայ (offshore) հաշիւները եւ տուրքերու խուսափումը օրուան հրամայականն են մեծ եկամուտ ունեցող անհատներու եւ մեծածաւալ ընկերութիւններու համար, իսկ հայ սակաւապետերը միջազգային այս դրութենէն օգտուելու աւելի քան տրամադիր եղած են։

Տոքթ. Իշխանեան Հայաստանի Ելեւմտից նախարարի (նախապէս՝ Պետական Եկամուտներու Կոմիտէի պետը) որդիին օրինակը տուաւ։ Վերջինս, իր եղբօր հետ, 11 միլիոն տոլարնոց բնակարան մը գնած էր Լոս Անճելըսի մէջ, որ այժմ 35 միլիոն տոլարի արժէքով շուկայ իջած էր։ Ան հարց տուաւ, թէ ինչպէ՞ս պաշտօնատար մը կրնար նմանօրինակ գումարներ ձեռք բերել՝ զանոնք միայն պերճաշուք բնակարաններու վրայ ծախսելու համար։

Տոքթ. Իշխանեան կը պնդէ, որ ներկայիս «անցումային» փուլի աւարտին կը գտնուին, իսկ ազատական ժողովրդավարութեան ու ազատ շուկայի շեփորահարումը դանդաղօրէն լռութեան կը մատնուի։ Դրամատիրութեան ու ժողովրդավարութեան գոյակցութեան գաղափարը աւելի յաճախ կը հարցադրուի ակադեմականներու եւ կարգ մը մեկնաբաններու կողմէ։ «Անցումային» շրջանին Հայաստան մուծուած ժողովրդավարութեան գաղափարն իսկ գլխաւորաբար կապուած է երկրի ընկերա-տնտեսական անյուսալի պայմաններու զարգացումին հետ՝ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։ Այդ փլուզումով, նախապէս գոյութիւն ունեցած ընկերային ապահովութեան ցանցին մեծ մասը յանկարծ փոխարինուեցաւ ազատ շուկայով, տնտեսամիջոցներու մասնաւորեցումով եւ ընկերային հիմնական ծառայութիւններու ծայրայեղ նուազումով։

Անհաւասարութեան շուրջ քննարկումները յարաճուն կերպով կը բազմանան աշխարհի երկայնքին։ Սակայն, տոքթ. Իշխանեան դիտել տուաւ, որ այս խօսոյթը (discourse) այդքան տարածուած չ՚երեւիր Հայաստանի մէջ, ուր ընկերային արդարութեան վերաբերեալ մտահոգութեան պակաս կը թուի գոյութիւն ունենալ, իբրեւ արդիւնք ընկերային արդարութեան հետ կապուած խիստ քաղաքական խնդիրներու յառաջ բերած ապաքաղաքականացումին։

Ընդհանուր տեսանկիւնէ մը, միջազգային համակարգը շարք մը սուր տագնապներէ կ՚անցնի՝ զինեալ հակամարտութիւններէ մինչեւ ֆինանսական աղէտներ ու մթնոլորտային խնդիրներ, ինչպէս եւ այսպէս կոչուած «ժողովրդավարութեան մահը»։ Հակառակ որոշ ակադեմականներու պնդումներուն, որ 2008-ի ֆինանսական տագնապը պիտի առաջնորդէր նորազատական քաղաքականութեան նուազումին, ճիշդ հակառակը պատահած է. նորազատական քաղաքականութիւնը աւելի հզօրացած է՝ վերջին տասնամեակին խստագոյն միջոցառումներու որդեգրումով բազմաթիւ երկիրներու մէջ։ Մինչ այդ, ինչպէս Լօյք Վաքքանթ դիտել տուած է, պետական ծախսը կեդրոնացած է պաշտպանութեան ու վերահսկողութեան, աւելի քան առողջապահութեան, կրթութեան եւ ընդհանուր ընկերային խնամքի վրայ։

Այս միջազգային համակարգը կազմող ընկերութիւններու մէջ արձանագրուող վրդովմունքը յաճախ բացասականօրէն կ՚արտայայտուի աջակողմեան ժողովրդապաշտութեամբ (populism), որ հիմնուած է օտարատեացութեան վրայ։ Թէեւ արդի բազմամշակութային ընկերութիւններու մշակութային տարբերութիւնները հակամարտութեան գործօն նկատուած են, այս վրդովմունքին գլխաւոր պատճառը տնտեսական կը համարուի։ Արհեստագիտութեան մնայուն յառաջդիմութեամբ, ոչ-որակեալ աշխատաւորները կ՚անտեսուին եւ գործազրկութիւնը կ՚աւելնայ։ Տնտեսական մրցակցութեան բնոյթը եւ պահանջարկ-առաջարկ տնտեսութիւնը կը սրեն այն խնդիրները, որոնք կը բխին արհեստագիտական յառաջդիմութենէն, իսկ Եւրոպայի աջակողմեան շարժումներու վերելքն ու Տոնալտ Թրամփի ընտրութիւնը զայրոյթի ու դժգոհութեան այս ընդհանուր քաղաքականութիւններուն հետեւանքներն են։

Ընդհանուր հիմնական եկամուտի դրամաշնորհը (Universal Basic Income Grant) անհաւասարութեան տնտեսական լուծում մըն է, որ առաջարկուած ու նաեւ գործադրուած է կարգ մը երկիրներու մէջ։ Գաղափարը Ֆինլանտիոյ եւ Զուիցերիոյ կառավարութիւններուն կողմէ քննութեան դրուած է ու նաեւ կիրարկուած՝ «զարգացող» երկիրներու մէջ։ Օրինակ՝ Հարաւային Ափրիկէի կառավարութիւնը իր ՀՆԱ-ի 3,4 առ հարիւրը ծախսած է՝ բնակչութեան 30 առ հարիւրին (16 միլիոն հոգի) նման դրամաշնորհներ բաշխելու համար։ Տասը տարուան ընթացքին, երկիրը յաջողած է աղքատութեան համեմատութիւնը կէսի իջեցնել եւ անօթութեան համեմատութիւնը 29 առ հարիւրէն մինչեւ 12 առ հարիւր նուազեցնել։

Տոքթ. Իշխանեան ուրուագծեց համաշխարհային համագիր մը, որուն մաս կը կազմէ Հայաստանը։ Անոր խնդիրները անխզելիօրէն կապուած են միջազգային քաղաքական ու տնտեսական համակարգին։ Երկրի քաղաքական ու ընկերա-տնտեսական դժուարութիւններուն հնարաւոր լուծումները միշտ կապուած պիտի ըլլան համաշխարհային երեւոյթներու հետ։ Ընկերային արդարութեան սատարելու ուղղուած որեւէ նախաձեռնութիւն պիտի ներգրաւէ բոլոր ընկերութիւնները՝ համաշխարհային դարձող երկրագունդի մը մէջ, իսկ եթէ Հայաստանը մասնակից պիտի դառնայ այս գործընթացին, անոր քաղաքացիներն ու հոգածու սփիւքահայերը պէտք է նոյնպէս մասնակից ըլլան։

Հարց ու պատասխանի բաժնին ընթացքին, հարց տրուեցաւ, թէ սփիւռքահայերու կողմէ Հայաստան գումարներ ուղարկելը ճիշդ մօտեցո՞ւմն էր երկրի տկար տնտեսութեան աջակցելու համար։ Տոքթ. Իշխանեան շեշտեց, թէ պէտք է զանազանել դրամական փոխանցումները եւ բարեսիրական ծրագիրներու ուղղուած գումարները։ Առաջինները որոշ հայ ընտանիքներու ապրուստի հիմնական աղբիւրն են, իսկ փոխանցումներուն արգելք հանդիսանալը կրնայ լրջօրէն վտանգել բնակչութեան ամենէն աղքատ խաւերը։ Սփիւռքահայերու կողմէ ֆինանսաւորուած ծրագիրները յաւելեալ քննութեան կարօտ նիւթ մը կը կազմեն։ Այս դրամին մէկ մասը անոր կարիքը ունեցողներուն ձեռքը չի հասնիր՝ վատ կառավարման պատճառով, իսկ թափանցիկութեան ու հաշուետուութեան պակասը տարածուն եղծանումի (corruption) դուռ կը բանայ։

Լսարանէն մէկը դիտել տուաւ, որ Հայաստանէն հեռու ապրող հայերը պարզապէս տեղեակ չեն երկրի դիմագրաւած հարցերուն եւ, հետեւաբար, հեռակայ ներգրաւումը կրնայ ժխտական ներգործութիւն ունենալ։ Տոքթ. Իշխանեան պատասխանեց, թէ «աշխարհատարած» հայերու իմաստալից դեր խաղալու միակ ձեւը ուսումնասիրութիւնն ու բարեկամներու հետ քննարկումն է՝ դրամ ուղարկելէ կամ բարեսիրական ծրագիրներու օժանդակելէ առաջ։ Տոքթ. Չիլինկիրեան իր կողմէ հաստատեց, որ Սփիւռքի օգնութեան կարողականութիւնը յաճախ գերագնահատուած է։

Դասախօսութեան առցանց հետեւող մը հարցուց, թէ արդեօք Հայաստան աշխատող բարեգործական ծրագիրներուն համար նախընտրելի պիտի չըլլա՞ր միացնել իրենց միջոցները եւ միասնաբար աշխատիլ։ Տոքթ. Իշխանեան դիտել տուաւ, թէ բարեգործական կալուածին մէջ այլազանութեան նախընտրութիւն մը կայ, քանի որ իւրաքանչիւր բարեսիրական հաստատութիւն կը կեդրոնանայ յատուկ խնդիրներու վրայ։ Այսուհանդերձ, քանի որ որեւէ ընկերութեան մէջ բոլոր հարցերը կապակցուած են, ան ընդգծեց բարեգործական հաստատութիւններու միջեւ երկխօսութեան ու համագործակցութեան անհրաժեշտութիւնը, աւելի քան թոյլ տալ, որ անոնք ինքնագլուխ գործեն կամ միասնական, միաձուլուած կազմամակերպութեան մը ձեւաւորումին մղուին։

Թարգմանութիւն` Վարդան Մատթէոսեանի


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: